Stanisław Orzechowski był Starostą Myśliborskim po Bogdanie Holtzerze. Na to stanowisko został powołany przez Wojewodę Szczecińskiego, Leonarda Borkowicza z dniem 19.04.1946r. W Myśliborzu pojawił się w dniu 26.04.1946r. [APS, sygn. 65/317/0/3.2/739]
Po utworzeniu rad narodowych, został także przewodniczącym Wydziału Powiatowego w Myśliborzu [APS, sygn. 68/8/0/2.1/73].
Funkcję Starosty Myśliborskiego pełnił do 30.09.1949. [APS, sygn. 65/317/0/3.2/739]. Kulisy jego odejścia ze stanowiska nie zostały ustalone.
Zadawałam sobie pytanie, jak to się stało, że Stanisław Orzechowski został Starostą w Myśliborzu. Nie wchodził przecież w skład żadnej z Grup Operacyjnych, ani nie był pracownikiem urzędów na Pomorzu Zachodnim. W jaki sposób osoba z Grójca pozyskała tak ważną nominację na tych terenach?
Lektura przesłuchania Stanisława Schillera przez Macieja Gabałę, jego wyważona opinia o Pełnomocniku Rządu RP na Obwód Myślibórz skłoniła mnie do poszukania informacji o człowieku, który nie bał się przedstawić oceny sytuacji uderzającej w służby PUBP. Wydaje mi się, że znalazłam wytłumaczenie.
Kim był i skąd pochodził Stanisław Orzechowski?
Żeby ustalić związki Stanisława Orzechowskiego z Maciejem Gabałą konieczne jest przeanalizowanie drogi życiowej obu tych osób.
Stanisław Orzechowski, syn Antoniego Maksymiliana i Heleny z d. Kaczmarskiej, urodził się 29.08.1883r. w miejscowości Goszczyn pow. Grójec, woj. mazowieckie. Posiadał wykształcenie średnie – w chwili nominacji na stanowisko Starosty Myśliborskiego miał 63 lata. Był najstarszy z pięciorga rodzeństwa; miał trzy siostry: Eleonorę Józefę Kwapisz (1885 -1944), Bronisławę Zielińską (1897-1994) i Zofię Rozmierską (1901-1997) oraz brata Józefa Orzechowskiego (1885-1970). Z żoną, Antoniną miał troje dzieci: córkę Jadwigę i synów – Wacława i Kazimierza. [genealogiapolska.pl].
Przed wojną przez 43 lata pracował jako nauczyciel, był kierownikiem szkoły powszechnej i przez 8 lat wykładowcą na kursach pedagogicznych. Dwukrotnie był radnym magistratu oraz członkiem Powiatowej i Wojewódzkiej Rady Narodowej w Grójcu i Pruszkowie. [APSS, sygn. 68/8/0/2.1/73]. Był też członkiem i współzałożycielem Stronnictwa Demokratycznego w Grójcu.
Jego brat Józef Orzechowski, były poseł na pierwszy sejm niepodległej Polski w 1919r., był w czasie wojny wójtem Gminy Goszczyn. Po wkroczeniu wojsk rosyjskich w styczniu 1945r. został zesłany na Syberię i przebywał tam do końca 1947r. W 1949r. po powrocie z niewoli został wtrącony do stalinowskiego więzienia. [belskduzy24.pl-content]
Co robił w czasie II wojny światowej nie ustalono.
Po wojnie był pierwszym burmistrzem miasta Grójec. [Rola-Stężycki, 1992].
Kim był Maciej Gabała?
Maciej Gabała nie był funkcjonariuszem bezpieki, lecz urzędnikiem administracji cywilnej oraz zakonspirowanym oficerem Armii Krajowej (AK), który po wojnie ukrywał swoją przeszłość przed Urzędem Bezpieczeństwa.
W października 1945 roku pełnił funkcję kierownika oddziału ogólno-prawnego Urzędu Wojewódzkiego (wówczas jeszcze w fazie przejścia z aparatu Pełnomocnika Rządu Leonarda Borkowicza). Ze względu na realia przełomu lat 1945/1946, jego praca wiązała się z pobytem najpierw w Koszalinie, a następnie w Szczecinie.
Prawdziwa tożsamość i rola Macieja Gabały (ps. „Marek”, „Galik”) była diametralnie inna niż jego powojenne stanowisko urzędnicze:
Kim był Maciej Gabała w rzeczywistości?
Maciej Gabała syn Bartłomieja i Marii, ur. 28.02.1896 roku w Rajgrodzie był przedwojennym porucznikiem piechoty Wojska Polskiego oraz uczestnikiem powstania wielkopolskiego. W czasie okupacji niemieckiej działał w strukturach ZWZ-AK.
W czasie wojny pełnił niezwykle ważną i niebezpieczną funkcję szefa kontrwywiadu Obwodu AK Grójec (grupa „Głuszec”) oraz zastępcy komendanta obwodu Rawa Mazowiecka. Był Komendantem Powiatowym Policji Państwowej w Grojcu. W 1944 roku został aresztowany przez Gestapo, ale koledzy z AK zdołali go brawurowo odbić.
Po wkroczeniu Armii Czerwonej i prześladowaniach żołnierzy podziemia przez NKWD, Gabała – wzorem wielu innych żołnierzy AK – postanowił ukryć się na tzw. Ziemiach Odzyskanych. Wykorzystując swoje prawnicze wykształcenie, podjął pracę u boku administracji Borkowicza w nowo tworzącym się Urzędzie Wojewódzkim.
W grudniu 1945 i styczniu 1946 roku, gdy Stanisław Schiller był aresztowany i przewożony do więzienia WUBP w Koszalinie, Maciej Gabała pracował w tym samym kompleksie administracyjnym jako szef struktur prawnych województwa.
Związek pomiędzy Stanisławem Orzechowskim i Maciejem Gabałą
Maciej Gabała był szefem kontrwywiadu Obwodu Grójec.
Stanisław Orzechowski pochodził z okolic Grójca, pełnił ważne role w administracji Grójca. Po wojnie został pierwszym burmistrzem miasta Grójec.
Ta relacja przestrzenna pozwala na przyjęcie założenia, że nominacja Stanisława Orzechowskiego na wakat w Myśliborzu mogła być posterowana przez Maciej Gabałę. Oczywiście brak jest bezpośrednich dowodów, ale hipoteza ta mogłaby stanowić wyjaśnienie zagadki.
Stanisław Orzechowski jako Starosta Myśliborski
Stanisław Orzechowski po nominacji przez 3 i pół roku zarządzał powiatem myśliborskim. Był organizatorem i założycielem a także przewodniczącym Stronnictwa Demokratycznego w powiecie myśliborskim.
Został zapamiętany jako dystyngowany starszy pan z bródką, noszący przedwojenny surdut. Reprezentował pokolenie inteligencji, określanej przez przedstawicieli władzy komunistycznej jako „szara reakcja”.
Zmarł w wieku 67 lat ponad miesiąc od zwolnienia go z funkcji Starosty Myśliborskiego. Został pochowany w Szczecinie 10.11.1949r.
Maciej Gabała – dalsze losy
Bezpieka (WUBP w Szczecinie) wpadła na jego trop już w 1947 roku. .Sprawa została założona 24.07.1947 przez kierownika Sekcji III Wydziału V WUBP w Szczecinie na podstawie informacji z PUBP w Złotowie.
W kwietniu 1950 roku założono na niego „akt ewidencyjny” w Sekcji II Wydziału V WUBP ze względu na podejrzenie o prowadzenie „wrogiej działalności” i przynależność do struktur poakowskich.
W listopadzie 1950 roku został aresztowany przez PUBP w Grójcu. Po ciężkim, brutalnym śledztwie, w trakcie którego oskarżano go o działalność w strukturach AK, został skazany w dniu 10.09.1951 roku na 10 lat więzienia.
Zmarł na zawał serca w więzieniu śledczym w Warszawie (tzw. Gęsiówka) w listopadzie 1952 roku w wieku 56 lat.
Miejsca pochowku nie ustalono.
W ten sposób stalinizm niszczył ludzi. Zarówno Stanisław Orzechowski jak i Maciej Gabała nie mieli szans w nierównej walce z systemem komunistycznym, który krwawo rozprawiał się z wszelką „reakcją”.
Bibliografia:
1. APS, sygn.. 68/8/0/2.1/73.
2. APS, sygn. 65/317/0/3.2/739
3. belskduzy24.pl-content
4. IPN GK 318/210(SWWW 210)
5. IPN GK 318/211 (SWWW 211)
6. IPN BU 0180/62 (Opracowanie nr 46)
7. Szlis Artur, Akcja na Caritas. Brawurowe uderzenie AK w Grójcu, https://grojecmiasto.pl/wiadomosci/134837/akcja-na-caritas-brawurowe-uderzenie-ak-w-grojcu
8. Grabowski Waldemar, 2020, ZWZ z trzech perspektyw, https://przystanekhistoria.pl/pa2/teksty/76177,ZWZ-z-trzech-perspektyw.html
9. Rola Stężycki, 1992.