„Afera spirytusowa” — tak Marek Karolczak, regionalista z Myśliborza, określił konflikt między pełnomocnikiem Rządu RP na Obwód Myślibórz, Stanisławem Schillerem, a kierownikiem miejscowego Powiatowego Urzędu Bezpieczeństwa Publicznego, ppor. Henrykiem Manesem.
Nazwa brzmi niemal anegdotycznie, lecz kryje się za nią coś znacznie poważniejszego niż spór o zapasy alkoholu. W rzeczywistości była to brutalna walka o władzę, pieniądze i kontrolę nad powiatem.
Starcie Schillera z Manesem należało do pierwszych lokalnych konfrontacji między administracją rządową a aparatem bezpieczeństwa — instytucją, która już wkrótce miała zdominować życie publiczne w Polsce.
Ich bezkompromisowa rywalizacja pokazuje w mikroskali, jak rodził się powojenny porządek: wśród niejasnych kompetencji, niedoboru pieniędzy, donosów i coraz śmielszej ingerencji aparatu bezpieczeństwa.
Afera spirytusowa – Strony konfliktu
Stronami konfliktu byli:
1.Stanisław Schiller, ur. 12.04.1911 r. w Szamotułach, woj. poznańskie, syn Antoniego i Antoniny z d. Rajewskiej. Pochodzenia robotniczego, absolwent Liceum Handlowego w Poznaniu, pracownik sądu w Szamotułach a następnie w Poznaniu, żołnierz kampanii wrześniowej 1939r. Pracownik Kolei w Krakowie w czasie wojny. Ścigany przez Gestapo. W maju 1945r. nominowany na Pełnomocnika Rządu RP na Obwód Myślibórz. Przybył do Myśliborza w dniu 23.05.1945r. W chwili sporu miał 34 lata.
2. Henryk Manes — data urodzenia niepewna. W dokumentach archiwalnych IPN, sygn. Po 0065/2156, występują dwie daty urodzenia: 1927 r. i 20.10.1924 r. Syn Arona, ur. w 1900 r., i Zysli z d. Cohen, ur. w 1910 r. Data jest istotna, gdyż w chwili nominacji na p.o. kierownika PUBP w Myśliborzu Henryk Manes miał 18 albo 21 lat. Urodził się w Biłgoraju. Jego rodzice i rodzeństwo zostali zamordowani przez Niemców w Biłgoraju. Henryk Manes od 1942 r. służył w partyzantce, najpierw u dowódcy Grzegorza, a później w ukraińskiej partyzantce Kołpakowa.
Kwestia jego stopnia wojskowego jest niejasna. W kwestionariuszu z 14.12.1944 r. podawał, że go nie posiada. Natomiast w kwietniu 1945 r. wskazał, że posiada stopień sierżanta oraz odznaczenia wojskowe: Złotą Gwiazdę i Medal Partyzancki I klasy.
Informował również, że ukończył siedem klas szkoły podstawowej i dwa kursy dokształcające, lecz treść własnoręcznie napisanego wniosku o przyjęcie do pracy w WUBP w Lublinie pozwala wyrazić wątpliwości co do ukończenia przez niego szkoły podstawowej.
Do Szczecina przybył 12.05.1945 r. jako członek grupy operacyjnej PUBP na Pomorze Zachodnie. W dniu 16.07.1945 r. został skierowany do Myśliborza na stanowisko p.o. kierownika PUBP. 11.08.1945 r. otrzymał nominację na starszego referenta z rozszerzeniem obowiązków do p.o. kierownika PUBP w Myśliborzu. Podczas pracy w Myśliborzu posługiwał się stopniem podporucznika.
Urzędy i osoby uczestniczące w rozwiązaniu konfliktu
W konflikcie między Pełnomocnikiem Rządu RP na Obwód Myślibórz, Stanisławem Schillerem, a pełniącym obowiązki kierownika Powiatowego Urzędu Bezpieczeństwa Publicznego w Myśliborzu, Henrykiem Manesem, uczestniczyły jako osoby decyzyjne:
– Pełnomocnik Rządu RP na Okręg Pomorze Zachodnie z siedzibą w Szczecinie, Leonard Borkowicz.
– Delegowany przez Pełnomocnika Maciej Gabała, który pełnił funkcję kierownika Oddziału Ogólno-Prawnego Urzędu Wojewódzkiego.
– Wojewódzki Urząd Bezpieczeństwa Publicznego, mający wówczas siedzibę w Koszalinie. Jego szefem był kpt. Mateusz Kilanowicz, formalnie kierujący WUBP dla Okręgu Pomorze Zachodnie i całą strukturą działającą w Koszalinie. To on oraz podległy mu pion śledczy podejmowali najważniejsze decyzje dotyczące aresztowań politycznych na tym terenie.
Relacje między WUBP a Pełnomocnikiem Rządu Leonardem Borkowiczem były od początku napięte i oparte na wzajemnej nieufności. Szefostwo WUBP, którym kierował wówczas kpt. Mateusz Kilanowicz, regularnie ignorowało zarządzenia Borkowicza. Urząd Bezpieczeństwa uważał się za instytucję stojącą ponad prawem cywilnym. Bez wiedzy i zgody Pełnomocnika Rządu przeprowadzano masowe aresztowania, obejmujące często specjalistów i rzemieślników istotnych dla gospodarki regionu.
Największym paradoksem tamtych miesięcy było jednak to, że Borkowicz bez pomocy bezpieki pozostawał całkowicie bezradny wobec ogromnego chaosu panującego na Pomorzu Zachodnim.
Chronologia konfliktu
Pierwsze oznaki konfliktu pojawiły się już w lipcu 1945 r., zaledwie kilka tygodni po przybyciu obu urzędników na Pomorze Zachodnie.
O napięciach między Urzędem Pełnomocnika Rządu RP na Obwód Myślibórz a Powiatowym Urzędem Bezpieczeństwa Publicznego w Myśliborzu informował inspektor obwodów Stefan Kosior w raporcie sytuacyjnym z 24–27.07.1945 r. oraz w piśmie z 28.07.1945 r. skierowanym do Pełnomocnika Rządu RP na Okręg Pomorze Zachodnie w Koszalinie [APS, sygn. 65/317/0/5/594; sygn. 65/317/0/5/891].
Jesienią napięcie przerodziło się w otwartą konfrontację. W listopadzie 1945 r. Schiller odmówił wydania PUBP 200 litrów spirytusu, ponieważ urząd nie rozliczył wcześniejszych dostaw. Manes odpowiedział siłą: jego ludzie przejęli transport alkoholu z jednej z gorzelni pozostających pod zarządem pełnomocnika.
Chronologia konfliktu wskazuje jednoznacznie, że jego przyczyna tkwiła w podważanych przez PUBP kompetencjach Pełnomocnika. Nie była to tylko afera spirytusowa.
Podłoże konfliktu – nie tylko afera spirytusowa
Spirytus nie był wyłącznie przedmiotem sporu. W gospodarczym chaosie pierwszych powojennych miesięcy, przy dotkliwym niedoborze polskiej waluty, należał na Ziemiach Odzyskanych do najcenniejszych środków wymiany. Płacono nim za żywność, materiały budowlane i transport; mógł też służyć jako narzędzie nacisku i korupcji.
Stawką była jednak rzeczywista władza w powiecie. Podczas rozbojów funkcjonariusze PUBP mieli otwarcie mówić poszkodowanym, że oni są władzą, a nie kto inny, i że starostę oraz komisarza ziemskiego zamkną do więzienia, bo to oni są czynnikami decydującymi, że są wyższą władzą niż starosta.
Stanisław Schiller kontra aparat bezpieczeństwa
Bezpośrednim wyzwalaczem konfliktu było zarekwirowanie przez ludzi Henryka Manesa 600 litrów spirytusu. Oznacza to, że dopiero tzw. afera spirytusowa doprowadziła do brutalnej walki na śmierć o władzę w powiecie. Dopiero po zarekwirowaniu przez PUBP spirytusu Stanisław Schiller w dniu 28.11.1945r. wystosował pismo do swego zwierzchnika, Pełnomocnika Rządu RP na Okręg Pomorze Zachodnie oraz do Wojewódzkiego Urzędu bezpieczeństwa Publicznego w Koszalinie, w którym pisał:
„Uprzejmie donoszę, że pracownicy PUBP przy załatwianiu różnego rodzaju spraw używają terroru, grożąc aresztowaniem, i w tej sprawie miałem ustne raporty z całego terenu obwodu. Niezależnie od powyższego pracownicy PUBP samowolnie przeprowadzają lustracje różnych dziedzin życia gospodarczego. W tej sprawie obywatel inspektor wojewódzki został poinformowany i wziął odnośny dokument. Podając powyższe, uprzejmie proszę obywatela pełnomocnika o wydanie poleceń, by pracownicy PUBP zaprzestali podobnego postępowania i nie dyskredytowali władz cywilnych” [APS, sygn. 68/3/0/1.1/6].
Tego samego dnia Schiller przekazał do WUBP w Koszalinie skargi rolników i sołtysów, w których zarzucano funkcjonariuszom PUBP w Myśliborzu bandytyzm, bezprawie, szabrownictwo oraz terroryzowanie miejscowej ludności.
Afera spirytusowa– Odwet Henryka Manesa
Odpowiedź Manesa nadeszła szybko. Na początku grudnia 1945 r. kierownik PUBP rozpoczął działania przeciwko Schillerowi, które miały odwrócić oskarżenia przeciwko PUBP.
1.12.1945 r. do Urzędu Pelnomocnika RP na Okręg Pomorze Zachodnie w Szczecinie, na ręce Macieja Gabały trafiły trzy donosy spisane na maszynie dotyczące wywiezienia spirytusu do Poznania w celu sprzedaży.
W dniu 3.12.1945 r. Henryk Manes przekazał kierownikowi Wojewódzkiego Urzędu Bezpieczeństwa Publicznego w Koszalinie informację z zarzutami wobec Pełnomocnika Rządu, Stanisława Schillera.
29.12.1945 r. Manes zwrócił się do WUBP w Koszalinie z pytaniami, czy pełnomocnik miał prawo wydawać zezwolenia na ubój świń i krów oraz czy sołtysi mogli posiadać znaczną liczbę tych zwierząt.
Afera spirytusowa – Przesłuchania stron
Przesłuchania prowadził Maciej Gabała, kierownik Wydziału Ogólno-Prawnego Pełnomocnika Rządu RP na Okręg Pomorze Zachodnie w Szczecinie. Był to były powstaniec wielkopolski, uczestnik walki w 1939r., szef kontrwywiadu AK na Obwód Grójec. Przesłuchani zostali: Henryk Manes, Stanisław Schiller, Marian Szczepański, Jerzy Mohl, Leon Adamski, Edmund Fulmer oraz Edward Kotłubaj.
16.01.1946 r. przed Maciejem Gabałą stanął Henryk Manes. Podczas przesłuchania sformułował 12 zarzutów — od nieprawidłowości gospodarczych po oskarżenia dotyczące poglądów i wojennej przeszłości Schillera.
Zarzuty Henryka Manesa wobec Stanisława Schillera
- Ubój świń w Bursztynowie
- Posiadanie przez wójta i sołtysa w Karnocicach dużej ilości krów i świń.
- Zniknięcie z magazynów Pełnomocnika 2 ton sacharyny.
- Zwożenie do magazynu Pełnomocnika różnych rzeczy poniemieckich.
- Przekazanie dla Inspektora Osadnictwa Wojskowego Golenko dwóch gorzelni. Przekazywanie pracownikom Starostwa spirytusu przez Pełnomocnika. Przekazanie dla restauracji. Dysponowanie spirytus na sprzedaż z magazynu pełnomocnika, na zakup strojów dożynkowych. Wywiezienie do Poznania na sprzedaż.
- Posiadanie przez pełnomocnika mieszkania w Poznaniu
- Przynależność do endeków. Wątpliwości, co robił w czasie wojny.
- Gospodarka magazynem sera sproszkowanego
- Chęć ukrycia przez Schillera spirytusu przed urzędem Akcyz i Monopolu.
- W miesiącu lipcu Schiller prosił go o zakup materiału na ubranie w Łodzi i w tym celu przekazał mu 50 litrów spirytusu.
- Zabicie świni i przekazanie do kuchni Stanisława Schillera.
- W miesiącu grudnia Stanisław Schiller w restauracji w obecności Kazimierza Bilskiego, Milicjanta powiedział, „że nie pozwoli żeby na jego terenie rządził żyd”.
Przesłuchanie Stanisława Schillera i jego współpracowników
Dzień później, 17.01.1946 r., w Myśliborzu przesłuchano Stanisława Schillera. Siedmiostronicowy protokół prowadzony przez Macieja Gabałę zawierał jego odpowiedź na każdy z zarzutów kierownika PUBP. Schiller wszystkie odrzucił.
Oświadczył, że nie posiadał wiedzy o uboju świń w Bursztynowie. Zaprzeczył również, jakoby wójtowie posiadali liczbę krów wskazaną przez Henryka Manesa.
Stwierdził, że w myśliborskich magazynach nie przechowywano sacharyny. Wyroby alkoholowe przejęte po Niemcach rozdano osadnikom; część otrzymał także miejscowy PUBP.
Spirytus był za jego pozwoleniem wydawany wszystkim urzędom i instytucjom, w tym PUBP, milicji, Urzędowi Ziemskiemu, zarządom miejskim i gminnym, a także osadnikom cywilnym i wojskowym. Wydawał go odpłatnie i bezpłatnie. Przy sprzedaży stosowano ceny urzędowe, a wpłaty trafiały do kasy urzędu. Z tych pieniędzy pokrywał wydatki urzędu, takie jak pensje. Spirytus sprzedawał także restauracjom oraz na pokrycie kosztów dożynek. Ponieważ na miejscu nie można było go sprzedać, wydelegował pracownika do Poznania wraz z kpt. Golenką.
Przesłuchani w dniu 17.01.1945r. współpracownicy Stanisława Schillera potwierdzili brak wiedzy o sacharynie, serze sproszkowanym oraz prawidłowe prowadzenie gospodarki spirytusem zgodnie z potrzebami obwodu.
18.01.1946 r. kpt. Kotłubaj sporządził notatkę, w której stwierdził, że nie ujawniono przestępstwa ani próby ukrycia spirytusu przez pełnomocnika rządu.
Dodatkowe oświadczenie Stanisława Schillera
18.01.1946 r. Stanisław Schiller złożył dodatkowe oświadczenie w związku z przesłuchaniem przez zastępcę naczelnika Wydziału Społeczno-Politycznego Okręgowego Urzędu Pełnomocnika Rządu w Szczecinie, w którym odrzucił wszystkie zarzuty.
Jeśli chodzi o sprawę spirytusową, napisał, że zarzuty są bezpodstawne i nieuzasadnione.
„Pierwszą moją troską było zdobycie funduszy na opłacenie aparatu administracyjnego i zaspokojenie najniezbędniejszych potrzeb, dlatego zacząłem szukać źródeł dochodu. Nikomu nie było również tajne, że panował zupełny brak środków pieniężnych, a jedynym środkiem płatniczym był wówczas spirytus. Ponieważ środkiem obiegowym był wówczas spirytus, za wyprodukowany alkohol zaczęliśmy skupować żywność oraz bydło, konie i trzodę chlewną dla pierwszych osadników. Z sum uzyskanych ze sprzedaży spirytusu pokrywano koszty administracyjne, diety służbowe oraz inne wydatki rzeczowe.”
Schiller przedstawił również szczegółowe rozliczenie spirytusu rozdysponowanego w obwodzie.
Opinia Macieja Gabały w sprawie zarzutów wobec Stanisława Schillera po zakończeniu przesłuchań
19.01.1946 r. Maciej Gabała przesłał Okręgowemu Pełnomocnikowi Rządu RP w Szczecinie notatkę zamykającą dochodzenie. Jej wydźwięk był dla Manesa niekorzystny: zarzuty wobec Schillera uznał za niesprawdzone, oparte głównie na jednostronnych donosach i luźnych spostrzeżeniach. Co znamienne, jeden z informatorów przyznał, że wiadomości otrzymał od samego kierownika UBP w Myśliborzu
Gabała nie oceniał sposobu gospodarowania spirytusem, wskazując, że zakres kompetencji pełnomocnika wynikał z samego charakteru tej funkcji.
Stosunek urzędników do pełnomocnika był bardzo poprawny, a nawet serdeczny. Oświadczyli, że dbał o ich potrzeby i pomagał, jak mógł.
Finał konfliktu i jego skutki
Decyzje Pełnomocnika Rządu RP na Okręg Pomorze Zachodnie
Za podjęcie walki z Henrykiem Manesem, Stanisław Schiller zapłacił wysoką cenę. Afera spirytusowa okazała się końcem jego pięknie zapowiadającej się kariery w administracji obwodu myśliborskiego. Został odwołany z funkcji pełnomocnika z dniem 18.01.1946 r. W dniu 19.01.1946 r. Pełnomocnik Rządu na Okręg Pomorze Zachodnie mianował nowego pełnomocnika, Bogdana Holtzera, który objął urząd w dniach 21–23.01.1946 r.
Decyzja WUBP w Koszalinie
Rozstrzygnięcie przyszło w chwili przekazywania urzędu następcy w dniu 21.01.1945r. Schillera wezwano do PUBP w Myśliborzu na rzekomą „konferencję”. Gdy się stawił, został aresztowany i wywieziony do Koszalina. Raportów z przesłuchania nie znalazłam w archiwum IPN.
Manes również nie wyszedł z tej konfrontacji zwycięsko. Konflikt okazał się początkiem końca jego kariery w aparacie bezpieczeństwa. Henryk Manes został odwołany ze stanowiska z dniem 31.01.1946 r., a 01.02.1946 r. przeniesiono go na stanowisko zastępcy kierownika PUBP w Gryfinie. Po przeniesieniu do Szczecina jego pozycja służbowa wyraźnie osłabła. W lipcu 1946 r., zaledwie kilka miesięcy później dopuścił się zabójstwa obywatela niemieckiego na tle rabunkowym, zabrał kosztowności, a następnie zdezerterował i uciekł z kraju. Za dezertera uznano go z dniem 01.08.1945r.
Schiller zdołał natomiast powrócić do administracji państwowej. W latach 1947–1948 pełnił funkcję starosty gorzowskiego. Jego późniejsze losy pozostają nieustalone. Sam spór o spirytus pozostaje jednak wymownym epizodem: pokazuje, że w powojennym Myśliborzu walka o władzę rozpoczęła się niemal natychmiast — i od początku nie była prowadzona wyłącznie za pomocą urzędowych pism.
Afera spirytusowa – Podsumowanie
Przebieg dochodzenia ujawnia wyraźną asymetrię. Badano przede wszystkim zarzuty, które Manes postawił Schillerowi; przestępcza działalność funkcjonariuszy PUBP w obwodzie, opisana wcześniej w skargach mieszkańców i lokalnych władz, nie stała się przedmiotem postępowania.
Choć Maciej Gabała ocenił wyjaśnienia Schillera korzystnie, a zarzuty nie znalazły potwierdzenia, jego przełożeni nie stanęli w jego obronie. Schiller został odwołany 18.01.1946 r., jeszcze zanim administracyjne ustalenia mogły przełożyć się na realną ochronę przed działaniami aparatu bezpieczeństwa.
Dostępne ustalenia administracyjne nie wskazywały podstaw decyzji ani dla odwołania ze stanowiska Pełnomocnika ani dla aresztowania przez WUBP w Koszalinie.
W bezpośrednim starciu z Urzędem Bezpieczeństwa Schiller poniósł więc porażkę. Jego zwierzchnik nie zdołał — lub nie chciał — skutecznie go ochronić. Instytucjonalnym zwycięzcą konfliktu okazał się aparat bezpieczeństwa.
Iskrą, która uruchomiła tę brutalną konfrontację, był jednak spirytus — towar zastępujący pieniądz i dający kontrolę nad zasobami. Dlatego określenie „afera spirytusowa” nie jest jedynie chwytliwą nazwą. Trafnie wskazuje materialne źródło sporu, choć dopiero szerszy kontekst odsłania jego prawdziwą stawkę: władzę nad powiatem.
W 1946r. klęskę w starciu z bezpieką poniósł Stanisław Schiller, jednak do końca 1950 roku UB rozprawiło się także z Leonardem Borkowiczem, zaciekłym komunistą, jak i z Maciejem Gabałą, zakonspirowanym asem wywiadu AK.
Bibilografia:
- Rymar D., Powiat gorzowski. Wczoraj i dziś, 2010, https://gorzow.ap.gov.pl/wp-content/uploads/2024/10/D.A.-Rymar-Powiat-gorzowski-1945-1998.pdf
- Akta IPN, Dochodzenie przeciwko Pełnomocnikowi Rządu RP na Obwód Myślibórz, Stanisławowi Schillerowi.
- Maciej Gabała, https://www.fundacja100.pl/krzyz-i-medal-niepodleglosci/lista-odznaczonych/maciej-gabala
- Karolczak Marek, 2023, Afera spirytusowa, czyli… konflikt między Stanisławem Schillerem, Pełnomocnikiem Rządu RP na Obwód Myśliborz, a chór. Henrykiem Manesem, po kierownika Powiatowego (Obwodowego) Urzędu Bezpieczeństwa w Myśliborzu, w okresie od 3 XI 1945 r. do 24 I 1946 r.. Civitas et muzeum. Rocznik Muzeum Pojezierza Myśliborskiego. Tom II., https://www.facebook.com/photo?fbid=956449106485402&set=pcb.956449206485392