W pierwszych latach po II wojnie światowej „sabotaż gospodarczy” stał się w Polsce narzędziem represji wobec osób obarczanych odpowiedzialnością za trudności produkcyjne i niepowodzenia planów gospodarczych.
Zarzuty tego rodzaju często łączyły ocenę pracy zawodowej z polityczną oceną oskarżonych.
Proces pracowników Fabryki Pługów w Barlinku stanowi przykład takiego postępowania: wady wyprodukowanych pługów potraktowano jako działanie wymierzone w państwo.
Niniejszy tekst przedstawia przebieg śledztwa i procesu, sylwetki oskarżonych, podstawę prawną wyroku oraz jego późniejszą rewizję.
Analiza akt postępowania karnego nr 4096/III [IPN, Sz. 187/205; IPN, Sz. 187/206] z lat 1947–1949 nie pozwoliła ustalić, na czyj wniosek Urząd Bezpieczeństwa Publicznego w Myśliborzu rozpoczął dochodzenie.
Daty postępowania i procesu o sabotaż gospodarczy
Pierwsze przesłuchania w sprawie o sabotaż gospodarczy w Fabryce Pługów w Barlinku odbyły się 27 września 1947 roku.
W maju 1948 roku Powiatowy Urząd Bezpieczeństwa Publicznego w Myśliborzu ponownie przesłuchał podejrzanych i świadków. Czynności objęły pracowników zakładu oraz przedstawicieli Fabryki Maszyn Rolniczych „Unia” w Grudziądzu.
Ponadto, na zlecenie Wojewódzkiego Urzędu Bezpieczeństwa Publicznego w Szczecinie, do zakładu w Barlinku skierowano komisję rzeczoznawców: inż. Józefa Zakrzewskiego i inż. Władysława Webera.
30 września 1948 roku wojskowy prokurator rejonowy w Szczecinie, ppłk Tadeusz Juśkiewicz vel Kwietniewski, wydał postanowienie o tymczasowym aresztowaniu podejrzanych na trzy miesiące. Aresztowania przeprowadzono 9 października 1948 roku.
W dniach 27–28 grudnia 1948 roku funkcjonariusz Powiatowego Urzędu Bezpieczeństwa Publicznego w Myśliborzu Tadeusz Rybak przesłuchał zatrzymanych. Następnie wystąpił do Wojskowego Prokuratora Rejonowego w Szczecinie o przedłużenie tymczasowego aresztowania do 31 stycznia 1949 roku.
13 stycznia 1949 roku prokurator Wojskowej Prokuratury Rejonowej w Szczecinie Rafał Kaniewicz, przy udziale funkcjonariusza Wojewódzkiego Urzędu Bezpieczeństwa Publicznego w Szczecinie Wincentego Kołaczyka, ponownie przesłuchał zatrzymanych.
14 stycznia 1949 roku podjęto decyzję o pociągnięciu podejrzanych do odpowiedzialności karnej.
Akt oskarżenia zatwierdził 27 stycznia 1949 roku prokurator Wojskowej Prokuratury Rejonowej w Szczecinie, mjr Kazimierz Golczewski.
Prokurator wniósł o przeprowadzenie pokazowej rozprawy w Fabryce Pługów w Barlinku 8 kwietnia 1949 roku o godz. 10.00. Na ławników wyznaczono funkcjonariuszy Komendy Powiatowej Milicji Obywatelskiej w Myśliborzu.
Oskarżeni o sabotaż gospodarczy
Oskarżonymi byli: dyrektor naczelny Fabryki Pługów w Barlinku, inż. Kazimierz Koźma; kierownik techniczny Bronisław Lemke oraz brakarz Paweł Koszke.
1. Kazimierz Koźma (1909–1999). Główny oskarżony w procesie o sabotaż gospodarczy. Syn Józefa i Apolonii z domu Szawłowskiej, urodzony 11 lutego 1909 roku w Szamotułach. Ukończył Wyższą Szkołę Budowy Maszyn w Poznaniu ze specjalnością technolog–mechanik.
Fabryką Pługów w Barlinku kierował od 6 marca 1947r.
2. Bronisław Lemke (1904–1978). Syn Andrzeja, urodzony 1 listopada 1904 roku w Okoninie w powiecie grudziądzkim. Z zawodu kowal. Przed wojną pracował w Fabryce Maszyn Rolniczych Unia” w Grudziądzu, a po wojnie uczestniczył w uruchamianiu produkcji w tym zakładzie.
W maju 1946 roku, na zlecenie Bydgoskiego Zjednoczenia Maszyn Rolniczych, został oddelegowany do Barlinka jako kierownik grupy specjalistów i mistrz, aby uruchomić produkcję w dawnej Fabryce Pługów Schwartza przy ul. Fabrycznej 6. Miał wówczas 42 lata. 15 listopada 1946 roku Zjednoczenie awansowało go na stanowisko kierownika technicznego Fabryki Pługów w Barlinku.
3. Paweł Koschke (Koszke) (1911–1967). Syn Maksymiliana, urodzony 6 sierpnia 1911 roku w Grudziądzu. Z zawodu kowal-ślusarz. Przed wojną pracował w firmie „Herefeld Wiktoryjka”, a następnie w Fabryce Maszyn Rolniczych Unia” w Grudziądzu.
W maju 1946 roku Bydgoskie Zjednoczenie Przemysłu Maszyn Rolniczych oddelegowało go do Barlinka na stanowisko kowala. Początkowo pracował jako ślusarz, a jesienią 1946 roku został mianowany mistrzem.
Od września 1947 do maja 1948 roku pełnił funkcję brakarza. Został oskarżony o sabotaż gospodarczy w związku z wyprodukowaniem wadliwych pługów.
Uczestnicy postępowania w procesie o sabotaż gospodarczy
- Marian Doerffer – był sędzią przewodniczącym w rozprawie pokazowej w Fabryce Pługów w Barlinku.
- Kazimierz Stojanowski – był szefem Wojskowego Sądu Rejonowego w Szczecinie.
- Kazimierz Golczewski – był szefem Wojskowej Prokuratury Rejonowej w Szczecinie. Zatwierdził akt oskarżenia przeciwko pracownikom Fabryki Pługów w Barlinku.
- Tadeusz Juśkiewicz vel Marian Kwietniewski w dniu 30.09.1948 r. wydał postanowienie o tymczasowym aresztowaniu pracowników Fabryki Pługów w Barlinku. Od marca 1947 r. do początków października 1948 r. był szefem Wojskowej Prokuratury Rejonowej w Szczecinie.
- Rafał Kaniewicz– prokurator Wojskowego Sądu Rejonowego w Szczecinie prowadził przesłuchania podejrzanych.
- Tadeusz Rybak – funkcjonariusz Powiatowego Urzędu Bezpieczeństwa, oficer śledczy w randze chorążego. Prowadził przesłuchania oskarżonych i świadków w sprawie o sabotaż gospodarczy w Fabryce Pługów w Barlinku, uczestniczył w rewizji u podejrzanych oraz był autorem aktu oskarżenia pracowników Zakładu.
- Na akcie oskarżenia znajduje się także podpis Naczelnika Wydziału Śledczego oraz Szefa Powiatowego Urzędu Bezpieczeństwa Publicznego w Myśliborzu – por. Stanisława Wiśniewskiego.
- Przesłuchania prowadzili również następujący funkcjonariusze Urzędu Bezpieczeństwa w Myśliborzu: Mieczysław Moch, Michał Szczypior, Jan Zieliński, Henryk Stasiński.
- W rewizji u podejrzanych uczestniczyli Bazyli Antkiewicz i Mieczysław Moch z PUBP w Myśliborzu.
- Wojewódzki Urząd Bezpieczeństwa Publicznego w Bydgoszczy reprezentował oficer śledczy E. Kiełbasiński.
- W działaniach uczestniczył również Bernard Konarski, funkcjonariusz Wojewódzkiego Urzędu Bezpieczeństwa Publicznego w Szczecinie.
Uzasadnienie aresztowania podejrzanych o sabotaż gospodarczy
W uzasadnieniu decyzji o aresztowaniu wskazano, że oskarżeni „narazili […] Skarb Państwa na straty materialne”, podrywali zaufanie odbiorców do produkcji państwowej fabryki oraz utrudniali realizację planu zaopatrzenia rolnictwa w pługi [IPN, nr akt 4096/III].
Czyny zakwalifikowano jako przestępstwo wyczerpujące znamiona art. 3 pkt 2 dekretu z 13 czerwca 1946 roku o przestępstwach szczególnie niebezpiecznych w okresie odbudowy państwa.
Akt oskarżenia i zarzuty
20 stycznia 1949 roku oficer Powiatowego Urzędu Bezpieczeństwa Publicznego w Myśliborzu Tadeusz Rybak przekazał Wojskowej Prokuraturze Rejonowej sześciostronicowy akt oskarżenia. Kazimierza Koźmę, Bronisława Lemke i Pawła Koszke określił w nim jako „wrogów demokratycznego ustroju Państwa Polskiego”, którzy mieli przeciwdziałać rozwojowi gospodarki poprzez akty sabotażu.
W uzasadnieniu oskarżenia odwołano się także do politycznej przeszłości oskarżonych. Koźmie zarzucono wcześniejsze członkostwo w Obozie Zjednoczenia Narodowego, natomiast Lemkemu i Koszkemu — przyjęcie w czasie okupacji niemieckiej trzeciej grupy niemieckiej listy narodowościowej. Autor aktu oskarżenia uznał te okoliczności za przesłanki domniemanego porozumienia wymierzonego w odbudowę państwa. 9 października 1948 roku pracownicy Fabryki Pługów w Barlinku zostali zatrzymani jako podejrzani o dokonanie sabotażu [IPN, nr akt 4096/III].
Miejsce rozprawy pokazowej o sabotaż gospodarczy
Rozprawę przeprowadzono w hali fabrycznej, w obecności współpracowników oskarżonych, co nadawało jej charakter pokazowy. Rozpoczęła się w czwartek, 08.04.1948r. o godz. 10.00. Oskarżonych przywieziono do Barlinka z aresztu śledczego w Szczecinie.
W tym celu wykorzystano halę spawalni nr 34, znajdującą się po prawej stronie drogi zakładowej. W ostatnich latach była to tzw. hala Apanowicza, bowiem pan Roman Apanowicz prowadził w niej swoją produkcję. Następnie po odsprzedaży dla HaConu została zlikwidowana z uwagi na stan techniczny zagrażający zawaleniem.
Nie była to więc ani hala odlewni ani kuźni.
W hali tej przy lewej ścianie ustawiono stół i krzesła dla składu orzekającego, a po przeciwnej stronie zgromadzili się pracownicy Fabryki Pługów, którzy musieli przez wiele godzin uczestniczyć w tym pokazowym spektaklu do którego nie dopuszczono świadków obrony.
Przebieg rozprawy znamy m.in. ze wspomnień Józefa Mrowińskiego, jednego z pierwszych pracowników fabryki, który wówczas jako młody człowiek musiał być obecny na rozprawie.
Kto w tym czasie pracował w Fabryce Pługów trudno jest dokładnie ustalić. Na pewno pracownikami zakładu byli specjaliści z Grudziądza: Edmund Sumicki, Konrad Pepliński, Jan Szwaracki, Jan Mazerewicz, Paweł Brzoskowski, Wiktor Skierski, Edmund Dekarski, Alfons Groszewski, Bronisław Aleksandrowicz, Benedykt Grzebiński, Alfons Kasprzycki. Poza tym w zakładzie pracowali: Stefania Fortunówna, Mirosław Lepieszkiewicz, Pieńkow Halina, Stanisław Milczarek, Wilhelm Seweryn Klimaniec, Franciszek Ślepowroński, Stefan Sikorski, Stanisław Danisz, Jan Staszak, Józef Mariański, Edward Ossowicz, Chudzicki Józef, Nowak N.
Jako świadkowie w procesie występowali: Owczarek Henryk, Broniszewski Bernard, Branicki Antoni, Podwapiński Franciszek, Giziński Kazimierz, Skórkiewicz Henryk, Kasprzycki Alfons, Mianowski Antoni (Grudziądz), Mazurkiewicz Franciszek (Grudziądz), Krzemieniewski Józef (Grudziądz), Guzik Michał (Grudziądz), Wachowski Jerzy (Grudziądz), Partyka Wacław (Grudziądz), Feliks Wilczek.
Próba powołania przez obronę na świadka Jana Mazerewicza, N. Nowaka i Mirosława Lepieszkiewicza została przez sąd odrzucona.
Wyrok w sprawie o sabotaż gospodarczy w Fabryce Pługów w Barlinku
Przesłuchania trwały do północy 8 kwietnia 1949 roku. Po godzinnej przerwie, o godz. 1.00, sąd ogłosił wyrok. Rozprawę zakończono 9 kwietnia 1949 roku o godz. 1.20.
- Kazimierza Koźmę skazano na 12 lat więzienia oraz 5 lat pozbawienia praw publicznych i obywatelskich praw honorowych.
- Bronisława Lemke skazano na 5 lat więzienia oraz 3 lata pozbawienia praw publicznych i obywatelskich praw honorowych.
- Pawła Koszke skazano na 7 lat więzienia oraz 4 lata pozbawienia praw publicznych i obywatelskich praw honorowych.
W uzasadnieniu sąd stwierdził, że Kazimierz Koźma nie dbał o jakość produkcji i przekazywał nieprawdziwe dane o jej wielkości. Bronisławowi Lemkemu zarzucono brak dostatecznych kwalifikacji na zajmowanym stanowisku, mimo jego udziału w uruchomieniu fabryki. Pawłowi Koszkemu przypisano przyjmowanie wadliwych pługów jako pełnowartościowych, co zdaniem sądu wiązało się z systemem wynagradzania zależnym od liczby odebranych wyrobów.
Uwzględniono również „postawę polityczną” oskarżonych, którym zarzucono przynależność partyjną bez przekonania. Sąd uznał, że ich winę potwierdzają zeznania świadków oraz całość materiału dowodowego, a działania oskarżonych utrudniły funkcjonowanie zakładu użyteczności publicznej i naraziły Skarb Państwa na znaczne straty.
Sąd zakwalifikował czyny oskarżonych z art. 3 pkt 2 dekretu z 13 czerwca 1946 roku. W uzasadnieniu ponownie odwołano się do ich życiorysów i wyborów politycznych, w tym do wpisania Lemke i Koszke na niemiecką listę narodowościową oraz do działalności politycznej Koźmy.
W trakcie jednej rozprawy, bez przesłuchania wszystkich świadków oskarżenia, z pominięciem świadków i dowodów obrony, wydano wyrok, w którym zasadniczą rolę odgrywała postawa polityczna oskarżonych.
Wyrok został wywieszony w piątek, 09.04.1948 roku w budynku Zarządu Miejskiego w Barlinku. W tym czasie burmistrzem Barlinka był Stanisław Szymczak, zaledwie 23-letni młody człowiek, który wkrótce po procesie z dniem 10.05.1948r. złożył rezygnację z pełnionej funkcji argumentując, że nie posiada wymaganego doświadczenia do sprawowania urzędu burmistrza.
Próby ułaskawienia skazanych
Jedynie Bronisław Lemke wyszedł wcześniej na wolność po dwóch latach więzienia.
26 lipca 1951 roku podjęto decyzję o warunkowym zwolnieniu Bronisława Lemke. Wpływ na postanowienie miała pozytywna opinia Naczelnika Więzienia w Goleniowie: „Dba o narzędzia pracy i stara się je ulepszać, co można potwierdzić wynalezieniem przez niego części do ulepszenia maszyny, co w praktyce okazało się bardzo dobre i pożyteczne. Za to został premiowany przez Ministerstwo Bezpieczeństwa. Do Polski Ludowej, jak stwierdzono w/w jest ustosunkowany przychylnie. Żona i córka w/w pracują, z pracy swej wywiązują się dobrze”.
Wnioski Pawła Koszke i Kazimierza Koźmy o wcześniejsze zwolnienie zostały odrzucone.
Wzorowe zachowanie, ciężka choroba, pozytywna opinia władz więziennych, poparcie wniosku przez Wojskowy Sąd Rejonowy w Szczecinie, nie wpłynęły na zmianę wyroku więzienia dla Pawła Koszke.
Przez sześć lat skazani bezskutecznie wskazywali na absurdalność oskarżenia o działalność kontrrewolucyjną.
Rewizja wyroku o sabotaż gospodarczy
Dopiero „fala odwilży”, która nastąpiła po śmierci Stalina, oraz narastająca krytyka władz komunistycznych doprowadziły do ponownego rozpatrzenia sprawy. 12 stycznia 1955 roku wojskowy prokurator rejonowy w Szczecinie Kazimierz Golczewski wystąpił do prezesa Najwyższego Sądu Wojskowego w Warszawie o rewizję wyroku z urzędu.
W uzasadnieniu rewizji odwołano się do prośby Anieli Koźmy z 1954 roku i przyznano, że wyprodukowanie pługów nienadających się do użytku nie miało celu kontrrewolucyjnego, lecz wynikało z dążenia do zysku i przekroczenia planu produkcyjnego. Wskazano również, że od 4 marca 1953 roku podobne czyny podlegałyby dekretowi o wzmożeniu walki z produkcją złej jakości [Dz.U. nr 16, poz. 63].
Prezes Najwyższego Sądu Wojskowego w Warszawie uznał, że przypisanym czynom brakowało cech przestępstwa kontrrewolucyjnego. Błędna kwalifikacja prawna stała się podstawą rewizji w trybie nadzoru sądowego.
16 marca 1955 roku wniosek przyjęto. W uzasadnieniu postanowienia stwierdzono, że zmiana wyroku wynika z poprawienia błędnej kwalifikacji prawnej czynów przyjętej na podstawie art. 3 pkt 2 dekretu z 13 czerwca 1946 roku [IPN, nr akt 4096/III].
Na podstawie art. 4 ust. 1 pkt 2 lit. b ustawy z 22 listopada 1952 roku o amnestii kary złagodzono o jedną trzecią: Kazimierzowi Koźmie do 5 lat i 4 miesięcy więzienia, Bronisławowi Lemkemu do 3 lat i 4 miesięcy, a Pawłowi Koszkemu do 4 lat i 8 miesięcy. Zarządzono również natychmiastowe zwolnienie skazanych.
Kazimierz Koźma i Paweł Koszke zostali zwolnieni 25 marca 1955 roku, po około sześciu i pół roku od aresztowania. Obaj przebywali w więzieniu dłużej, niż wynikało z kar ustalonych po rewizji: Koźma o rok i dwa miesiące, a Koszke o rok i dziesięć miesięcy.
Skutki rewizji wyroku
Bronisław Lemke i Paweł Koszke nie doczekali przemian ustrojowych w Polsce. Kazimierz Koźma dożył czasu, w którym mógł ujawnić swoją działalność konspiracyjną i podjąć starania o rehabilitację.
20 lutego 1999 roku, pięćdziesiąt lat po wydaniu wyroku i siedem miesięcy przed śmiercią, złożył do Sądu Wojewódzkiego w Szczecinie wniosek o unieważnienie orzeczenia z 9 kwietnia 1949 roku.
Ustawa rehabilitacyjna z 23 lutego 1991 roku [Dz.U. z 1991 r.] o uznaniu za nieważne orzeczeń wydanych wobec osób represjonowanych za działalność na rzecz niepodległego bytu państwa polskiego odnosiła się jednak do czynów związanych z działalnością polityczną [Mierzejewski, 1996].
Rewizja z 1955 roku, zmieniająca motyw przypisanego przestępstwa, w praktyce zamknęła drogę do rehabilitacji za czyn uznany za wynikający z pobudek innych niż kontrrewolucyjne.
Zakończenie
Sprawa pracowników Fabryki Pługów w Barlinku ukazuje, jak w realiach stalinowskich problemy organizacyjne i jakościowe przedsiębiorstwa mogły zostać przedstawione jako celowe działanie przeciwko państwu. Pokazowy charakter rozprawy, polityczne argumenty zawarte w uzasadnieniu wyroku oraz pominięcie części materiału obrony świadczą o podporządkowaniu postępowania celom represyjnym i propagandowym.
Rewizja z 1955 roku potwierdziła nietrafność pierwotnej kwalifikacji prawnej, lecz nastąpiła zbyt późno, by naprawić skutki wieloletniego pozbawienia wolności. Historia ta pozostaje ważnym świadectwem mechanizmów wymiaru sprawiedliwości w pierwszej dekadzie Polski Ludowej oraz trudności w późniejszym dochodzeniu pełnej rehabilitacji.
Bibliografia:
- IPN, Sz. 187/205; IPN, Sz. 187/206
- Mrowiński J., 2019, Wywiad z Józefem Mrowińskim.
- Koźma K., 1992, Wspomnienia Kazimierza Kożmy, niepublikowane, udostępnione przez jego syna Andrzeja Koźmę.
- Koźma A., 2018, Wywiad z Andrzejem Koźma w Poznaniu.
- Dzierbunowicz E., Rewers S., 2016, Historia Zakładu z Doliny Płoni. Pionierzy.
- Ptaszyński R., 2010, Wojskowy Sąd Rejonowy i Wojskowa Prokuratura Rejonowa w Szczecinie w latach 1946-1955, file:///C:/Users/ewadz_kzcten3/Downloads/21_WSR_i_WPR%20(1).pdf
Linki powiązane:
- Pismo Anieli Koźmy z dnia 29.08.1953r. w sprawie uwolnienia męża
- Rewizja wyroku Kazimierza Koźmy z 16.03.1955r.