Kazimierz Kasperski należy do najbardziej zagadkowych postaci w powojennej historii Barlinka. Syn Jana i Antoniny z domu Biełza (lub Białas), urodzony 19 grudnia 1919 roku w Pleszewie, przybył do Myśliborza w pierwszej Grupie Operacyjnej Pełnomocnika Rządu RP na Obwód Myślibórz, kierowanej przez inż. Mariana Szczepańskiego. Szybko wszedł w struktury aparatu bezpieczeństwa i życie społeczne regionu.
Za oficjalnym życiorysem kryła się jednak przeszłość, której przez lata nie potrafiono wyjaśnić.
Z zachowanych dokumentów wyłaniają się co najmniej trzy twarze Kasperskiego: człowieka o niejasnej biografii, funkcjonariusza UB i aktywnego społecznika, a wreszcie byłego komendanta niemieckiej formacji pomocniczej. Jak te sprzeczne role mogły zmieścić się w jednym życiorysie?
Kazimierz Kasperski – niejasna przeszłość
Według własnoręcznie napisanego życiorysu z dnia 28.05.1945r. oraz z 22.06.1945r. Kasperski Kazimierz ukończył cztery klasy szkoły powszechnej, a naukę przerwał z powodu braku środków. Oboje rodzice zmarli przed wojną.
Miał wówczas wyjechać do starszej siostry Genowefy, urodzonej w 1914 roku, do Poznania, a w 1937 roku przenieść się do Zakopanego i pomagać jej w prowadzeniu pensjonatu. Późniejsze dochodzenie wykazało jednak, że siostra żadnego pensjonatu nie posiadała.
W 1942 roku mieszkał w Krakowie i zajmował się handlem.
Zgodnie z danymi zwartymi w kwestionariuszach osobowych wypełnionych przez Kazimierza Kasperskiego, w 1943 roku zawarł małżeństwo z Marią Kazimierą Dobrzańską, urodzoną 18.03.1923 roku w Warszawie, mieszkanką Krasnegostawu. W 1944 roku mieli dziecko, które wkrótce zmarło.
Potwierdzone zostało, że w 1944 roku Kasperski i Maria Dobrzańska zostali wywiezieni na roboty przymusowe do Niemiec i że Maria Dobrzańska została rozdzielona w trakcie wywózki z Kazimierzem Kasperskim. Pracował we Frankfurcie nad Menem. Twierdził zarazem, że nie zna miejsca pobytu swojej żony. Z uwagi na późniejsze wydarzenia małżeństwo to jednak stoi pod znakiem zapytania.
Utrzymywał ponadto, że ani on, ani Maria nie mają żadnych krewnych, także ze strony rodziców. Z czasem kolejne elementy tej opowieści zaczęły budzić coraz większe wątpliwości.
Kazimierz Kasperski -pierwszy szef UB w Barlinku
Po przybyciu do Myśliborza, 20 maja 1945 roku, Kasperski rozpoczął pracę w Komendzie Milicji Obywatelskiej w Myśliborzu jako referent śledczy. Miał wówczas 25 lat.
Już 28 maja 1945 roku złożył podanie o przyjęcie do Powiatowego Urzędu Bezpieczeństwa Publicznego w Myśliborzu. Pisał:
„Niniejszym proszę o przyjęcie mnie do Powiatowego Urzędu Bezpieczeństwa Publicznego w charakterze pracownika Urzędu i zapewniam, że moje obowiązki będę wypełniał sumiennie i zgodnie z zarządzeniami moich przełożonych. Kasperski Kazimierz” [IPN Sz 0019/1670].
Tego samego dnia został przyjęty na stanowisko referenta PUBP w Myśliborzu.
Od sierpnia 1945 roku do 18 lutego 1946 roku był referentem gminnym UB w Barlinku i kierował miejscową placówką.
Mieszkał wówczas w Barlinku, w willi zajętej przez Urząd Bezpieczeństwa przy ul. Jasnej 8, dzisiejszej ul. św. Bonifacego.
Dalsza kariera w aparacie bezpieczeństwa
12 marca 1946 roku awansował na stanowisko starszego referenta Wydziału V PUBP w Myśliborzu. Wydział zajmował się zwalczaniem wpływów uznawanych przez władze za wrogie w partiach i organizacjach oraz działalnością wymierzoną w Kościół. Kasperski zastępował również szefa PUBP, Zygmunta Glińskiego.
W ocenach służbowych przedstawiano go jako funkcjonariusza wyróżniającego się. Pierwszy szef PUBP w Myśliborzu, Henryk Manes, pisał o nim w 1945 roku:
Inteligentny, zdolny, energiczny, ze swoich obowiązków wywiązuje się nienagannie, umiejący sobie radzić w terenie, samodzielny i z inicjatywą”.
Kolejny szef urzędu, Zygmunt Gliński, 21 lutego 1946 roku oceniał:
„Pracę operatywną opanował, z obowiązków służbowych wywiązuje się dobrze. Poważny, sumienny, odpowiedzialny, inteligentny, energiczny, dobry organizator. Politycznie średnio zorientowany, bierze udział w życiu społecznym, moralnie na poziomie”.
16 lipca 1946 roku Gliński wystawił mu kolejną charakterystykę:
„Jest to człowiek godny zaufania i poszanowania. Cieszy się bardzo dobrym autorytetem wśród pracowników, jak i mieszkańców naszego powiatu. Można powiedzieć, że ob. Kazimierz Kasperski jest głównym trybem naszego urzędu”.
Wnioskował przy tym o mianowanie Kasperskiego szefem lub zastępcą szefa PUBP.
W 1947 roku został odznaczony brązowym Krzyżem Zasługi.
19 marca 1948 roku Kasperski został przeniesiony na stanowisko pełniącego obowiązki szefa PUBP w Pyrzycach z siedzibą w Lipianach.
Kazimierz Kasperski jako społecznik i działacz polityczny w Barlinku i powiecie myśliborskim
Kariera w aparacie bezpieczeństwa nie była jedyną sferą aktywności Kasperskiego. Uczestniczył również w organizowaniu powojennego życia społecznego Barlinka.
8 listopada 1945 roku wziął udział w zebraniu organizacyjnym Spółdzielni Spożywców „Jedność” w Barlinku. Wszedł do jej rady nadzorczej wraz z Władysławem Dębickim, Stefanem Orłowskim, Kazimierzem Sopke, Stanisławem Wittem i Zenonem Noszczyńskim [Różak, 1984].
9 grudnia 1945 roku przewodniczył spotkaniu, podczas którego powołano Tymczasową Radę Doradczą w Barlinku.
15 grudnia 1945 roku wystąpił jako przedstawiciel Komisji Porozumiewawczej Międzypartyjnej, której zadaniem było wyłonienie członków Tymczasowej Rady Doradczej [APSS, sygn. 68/11/0/2/58]. Zakwestionował kandydatury przewodniczącego Brunona Bartkowskiego i jego zastępcy, ks. Antoniego Purola, wskazując na ich bezpartyjność.
9 lutego 1946 roku uczestniczył w spotkaniu mieszkańców poświęconym uruchomieniu Gimnazjum Zawodowego Stolarskiego. Został wybrany do komitetu organizacyjnego szkoły.
W 1948 roku znalazł się na liście działaczy politycznych i społecznych PPR w powiecie myśliborskim.
W sierpniu 1946 roku do Barlinka przyjechała z robót przymusowych Maria Dobrzańska.
W dniu 31.08.1946 roku w Urzędzie Stanu Cywilnego w Barlinku zawarli związek małżeński. Dokument ten jest dowodem na to, że zawarte we wszystkich życiorysach i kwestionariuszach osobowych oświadczenia Kazimierza Kasperskiego, składane podczas aplikowania o przyjęcie do MO i UB, że jest żonaty były nieprawdziwe.
Również życiorys spisany przez Marię Dobrzańską, znajdujący się w aktach IPN, zawierający informację o zawarciu przez nią związku małżeńskiego z Kazimierzem Kasperskim w 1943 roku jest niezgodny z prawdą.
Ich syn, Ryszard Waldemar Kasperski, urodził się w Barlinku 20 sierpnia 1948 roku.
Trzecia twarz: Komendant Sonderdienst w Krasnymstawie
Błyskotliwą karierę Kasperskiego przerwało przypadkowe rozpoznanie. Latem 1948 roku na stacji kolejowej dostrzegła go była mieszkanka Krasnegostawu. W toku dochodzenia ustalono, że od 1940 roku, po wpisaniu na niemiecką listę narodowościową, służył w Sonderdienst miał być komendantem tej formacji w Krasnymstawie. Sonderdienst współpracował z żandarmerią i Gestapo, uczestniczył w łapankach, nakładaniu kontrybucji oraz nadzorowaniu wywożenia ludności żydowskiej z gett.
W Krasnymstawie Kasperski miał posługiwać się imieniem Waldemar oraz brać udział w łapankach i pacyfikacjach.
Okoliczności, które uruchomiły śledztwo, opisano w zeznaniu świadka:
„Ob. Michalik Jadwiga, zam. w Słupsku, jadąc latem 1948 r. pociągiem do Myśliborza, podczas postoju na stacji w Lipianach zauważyła na peronie kobietę, w której rozpoznała Dobrzańską Marię. Ob. Michalik znała Dobrzańską Marię z terenu Krasnegostawu, gdzie zamieszkiwała przed 1939 r. oraz w okresie okupacji. Ponieważ było jej wiadome, że Dobrzańska podczas okupacji współżyła z niemieckim żołnierzem, z którym miała dziecko, oraz że przed wkroczeniem na tamtejsze tereny Armii Czerwonej wyjechała wraz z tym żołnierzem w niewiadomym kierunku, zaintrygowana zapytała wsiadającego do wagonu pasażera, czy wie, kim jest ta kobieta i co robi w Lipianach. Pasażer poinformował ją, że jest to żona szefa P.U.B.P. w Lipianach — Kasperskiego”.
W ten sposób w Kasperskim rozpoznano człowieka podejrzewanego o służbę w niemieckiej formacji oraz udział w pobiciu kilku osób narodowości żydowskiej, a nawet w zabójstwie.
Został zatrzymany przez UB 12 lutego 1949 roku. W trakcie zatrzymania był szefem UB w Lipianach. Podczas przesłuchań przyznał się jedynie częściowo do stawianych zarzutów. Na wniosek Wydziału do spraw Funkcjonariuszy WUBP wydalono go dyscyplinarnie ze służby 19 lutego 1949 roku, ze skutkiem od 1 kwietnia 1949 roku.
Proces i wyrok Rejonowego Sądu Wojskowego w Lublinie
W trakcie procesu Kazimierz Kasperski przyznał się do przyjęcia volkslisty i służby w Sonderdienst. Potwierdził również, że przystępując do służby w organach UB podał nieprawdziwe dane dotyczące jego osoby z okresu okupacji, jak również o swoim rodzeństwie.
W lipcu 1944 roku w związku z wejściem wojsk radzieckich na teren Krasnegostawu zniszczył dokumenty niemieckie i jako Polak został wywieziony na roboty do Niemiec. Najpierw pracował we Frankfurcie/Menem, a później skierowano go do Berlina, gdzie pracował przy odgruzowaniu miasta.
W Berlinie dostał się w ręce oddziałów Armii Czerwonej a następnie przybył do Poznania. Z Poznania w składzie Grupy Operacyjnej wyjechał na Ziemie Odzyskanie, skąd go skierowano do Myśliborza.
13 stycznia 1950 roku Rejonowy Sąd Wojskowy w Lublinie skazał Kasperskiego na łączną karę ośmiu lat pozbawienia wolności za zatajenie odstąpienia od narodowości polskiej i służby w Sonderdienst. Orzeczono również utratę praw publicznych i honorowych na pięć lat za podstępne działania zmierzające do uzyskania stanowiska urzędniczego.
Nie udowodniono mu udziału w prześladowaniu ani zabójstwie ludności żydowskiej — sąd uznał, że brakowało wiarygodnych świadków.
Kara więzienia miała zakończyć się w lutym 1957 roku, lecz nie udało się potwierdzić, czy Kasperski odbył ją w całości. Śledczy nie wyjaśnili również jego rzeczywistego pochodzenia ani kontaktów rodzinnych, które pozwoliłyby zweryfikować składane przez niego zeznania.
Podwójny agent czy zręczny mistyfikator?
W dokumentach sądowych pozostało pytanie,
„W jakim celu Kazimierz Kasperski wstąpił na służbę w organach UB i czy nie odgrywał on w dalszym ciągu roli zdrajcy narodu polskiego, pracując na rzecz wrogów Polski i obcego wywiadu”.
Nie odnaleziono jednak dowodów, które pozwalałyby rozstrzygnąć tę hipotezę.
Sąd nie ustalił także, z jakiej klasy społecznej wywodził się Kazimierz Kasperski, ani bliższych danych o jego rodzicach i rodzeństwie. „Bowiem Kasperski podaje wykrętne i nieścisłe odpowiedzi”.
Z akt IPN wynika, że w 1973 roku mieszkał w Kielcach przy ul. Panoramicznej. Służbę w UBP zakończył w stopniu podporucznika. Do końca był nadzorowany przez służby UB.
30 czerwca 1980 roku, w wieku 60 lat, wyjechał do Stanów Zjednoczonych. Nie ustalono daty jego śmierci ani miejsca pochówku.
Podsumowanie
Biografia Kazimierza Kasperskiego pozostaje historią pełną pęknięć i przemilczeń. W Barlinku zapisał się jednocześnie jako funkcjonariusz aparatu bezpieczeństwa i człowiek zaangażowany w organizowanie powojennego życia społecznego.
Wchodził w skład najważniejszych organów instytucji zaufania publicznego jak Tymczasowa Rada Doradcza, Komisji Porozumiewawczej Partyjnej, rady nadzorczej Spółdzielni „Jednośc” w Barlinku.
Wcześniej jednak służył w Sonderdienst — formacji podporządkowanej niemieckim władzom okupacyjnym.
Proces potwierdził, że Kasperski zataił odstąpienie od narodowości polskiej i wojenną służbę w tej formacji. Nie dowiedziono natomiast jego udziału w prześladowaniach ani zabójstwie ludności żydowskiej. Rozróżnienie tych faktów jest kluczowe: dokumenty pozwalają odtworzyć część jego drogi, ale nie dają podstaw do rozstrzygnięcia wszystkich najcięższych oskarżeń.
Niewyjaśnione pozostają motywy, z jakimi przybył na Pomorze w Grupie Operacyjnej, oraz sposób, w jaki człowiek o takiej przeszłości zdołał szybko zdobyć zaufanie przełożonych, współpracowników i mieszkańców. Nie wiadomo także, czy działał sam, korzystał z czyjejś ochrony, czy też powojenny chaos umożliwił mu stworzenie nowej tożsamości.
Zagadką jest również to, w jakich okolicznościach otrzymał zgodę na wyjazd do Stanów Zjednoczonych w 1980 roku i jak potoczyły się jego dalsze losy.
Historia Kasperskiego nie kończy się zatem jednoznaczną odpowiedzią, lecz katalogiem pytań. Dalsze kwerendy w aktach sądowych, ewidencji ludności, dokumentacji emigracyjnej i zasobach zagranicznych mogą dopiero odsłonić brakujące fragmenty tej biografii. Już dziś przypadek Kasperskiego pokazuje jednak, jak łatwo w pierwszych latach po wojnie można było ukryć przeszłość — i jak długo jej konsekwencje pozostawały niewidoczne.
Bibliografia
- APS. 65/317/0/3.1/430
- APSS, sygn. 68/11/0/1.3/51.
- APSS, sygn. 68/11/0/2/58
- IPN Sz 0065/1670;
- Rymar D., 1998; składy osobowe grup operacyjnych działających na terenie Ziemi Gorzowskiej w 1945r. – wybór tekstów źródłowych, Nadwarciański Rocznik Historyczno-Archiwalny nr 5, 271-291, https://bazhum.muzhp.pl/media/texts/nadwarcianski-rocznik-historyczno-archiwalny/1998-numer-5/nadwarcianski_rocznik_historyczno_archiwalny-r1998-t-n5-s271-291.pdf, dostęp: 22.10.2026
- Szwagrzyk P., 2005. Twarze gorzowskiej Bezpieki, IPN, Szczecin