Gdy rozpoczynałam przygotowania do publikacji poświęconej historii Fabryki Pługów w Barlinku, inż. Stefan Orłowski był dla mnie postacią enigmatyczną. Informacje, które początkowo udało mi się zgromadzić, były bardzo skąpe.
Opierały się one na kronice Paśnika [Paśnik, 1970], wspomnieniach Edmunda Sumickiego [1987], publikacjach Pośpiesznego [2007] i Romanowskiego [1976] oraz fotografii Stefana Orłowskiego w mundurze Wojska Polskiego II Rzeczypospolitej, w stopniu chorążego 62. Pułku Piechoty Wielkopolskiej w Bydgoszczy.
Dopiero kwerendy przeprowadzone w Archiwach Państwowych w Stargardzie i Szczecinie, a także rozmowy ze śp. Bogdą Niedośpiał, córką Stefana Orłowskiego, pozwoliły pozyskać bezcenne dokumenty i informacje. Wypełniły one luki w wiedzy o jego życiu oraz pomogły wyjaśnić jego rolę w Barlinku i powiecie myśliborskim.
Z wielką wdzięcznością wspominam niezwykle serdeczne spotkania z Bogdą i jej mężem, Janem Niedośpiał, oraz wyśmienity sernik, który Bogda — mimo ciężkiej choroby — piekła za każdym razem, gdy przyjeżdżałam do Krakowa. Niestety nasze ostatnie spotkanie odbyło się już na krakowskim cmentarzu, przy miejscu jej spoczynku.
Krótki biogram inż. Stefana Orłowskiego
Stefan Orłowski, syn Juliana i Teofili, urodził się 4 kwietnia 1905 roku w Skalmierzycach, w powiecie ostrowskim na terenie ówczesnego województwa łódzkiego (obecnie wielkopolskiego). Pochodził z rodziny ziemiańskiej. Miał pięciu braci i siostrę; był najmłodszym dzieckiem w rodzinie. W Skalmierzycach ukończył szkołę powszechną, a następnie liceum w Ostrowie Wielkopolskim, gdzie mieszkał na stancji.
W 1920 roku, mając zaledwie 15 lat, brał udział w wojnie polsko-bolszewickiej.
Studiował w Państwowej Wyższej Szkole Budowy Maszyn i Elektrotechniki w Poznaniu, którą ukończył w 1930 roku. Staż zawodowy odbył w Zakładach H. Cegielskiego w Poznaniu. Wkrótce został powołany do Szkoły Podchorążych Rezerwy Łączności w Zegrzu i służył w 7. Batalionie Łączności. Do rezerwy zwolniono go w 1931 roku, a w 1933 roku otrzymał stopień podporucznika.
Od 1935 roku pracował w Towarzystwie Starachowickich Zakładów Górniczych w Starachowicach. W latach 1939–1946 był zatrudniony w Zakładach Ostrowieckich w Ostrowcu Świętokrzyskim, w Dziale Broni. Po wkroczeniu wojsk radzieckich do Polski 17 września 1939 roku uczestniczył w zabezpieczaniu ewakuacji maszyn i urządzeń służących do produkcji uzbrojenia.
Inż. Stefan Orłowski jako pierwszy dyrektor Fabryki Pługów w Barlinku
Barlinek pamięta Stefana Orłowskiego przede wszystkim jako pierwszego dyrektora Fabryki Pługów.
Od 25 czerwca 1945 do 5 marca 1947 roku inż. Stefan Orłowski zarządzał zakładem, to jemu w znacznej mierze zawdzięczano powojenne uruchomienie produkcji. Już na początku sierpnia 1945 roku rozpoczął montaż pługów z elementów znajdujących się na terenie fabryki.
15 maja 1946 roku Stefan Orłowski witał w fabryce specjalistów przybyłych z Grudziądza, którzy przystąpili do uruchamiania odlewni i kuźni.
Po przybyciu do Barlinka zamieszkał z żoną Bronisławą z domu Chudzicką oraz córkami Ewą i Bogdą w domu przy ul. Lipowej 4.
W marcu 1947 roku przekazał kierowanie zakładem inż. Kazimierzowi Koźmie.
W Barlinku objął również zarząd nad młynem baronowej Friedy von Rentaln, córki Adolfa Schwartza, właściciela Fabryki Pługów.
Podczas pobytu w Barlinku aktywnie uczestniczył również w życiu społecznym miasta.
Był współorganizatorem i pierwszym przewodniczącym Rady Nadzorczej Spółdzielni Spożywców „Jedność” w Barlinku, utworzonej w 1947 roku, a także pierwszym prezesem Stronnictwa Demokratycznego w Barlinku. Z ramienia tego ugrupowania ufundował sztandar chóru „Halka” w Barlinku.
Inż. Stefan Orłowski o Fabryce Pługów — sprawozdanie z 7 grudnia 1945 roku
O początkach funkcjonowania zakładu dowiadujemy się ze sprawozdania Stefana Orłowskiego z 7 grudnia 1945 roku, przekazanego pełnomocnikowi Rządu RP na Obwód Myślibórz Stanisławowi Schillerowi, inspektorowi terenowemu Delegatury Ministerstwa Przemysłu inż. Marianowi Szczepańskiemu oraz kierownikowi Referatu Przemysłowego w Myśliborzu Cezaremu Rychterowi. Poniżej przytoczono treść dokumentu:
„Fabryka Pługów Berlinek 7 grudnia 1945r.
Sprawozdanie z Fabryki Pługów w Berlinku
Z chwilą przejęcia kierownictwa fabryki, musiałem ją najpierw zabezpieczyć przed dalszą grabieżą, tak ze strony wojska jak i ludności cywilnej. Polegało to na pozamykaniu poszczególnych warsztatów, poznoszeniu z terenu fabryki części narzędzi, maszyn, które były porozrzucane po całym terenie. Było to, poza tym potrzebne do przeprowadzenia choćby prowizorycznej inwentury.
Równocześnie chcąc, aby fabryka była samowystarczalna pod względem opłaty za pracę robotników, poleciłem urządzić małą kuźnię, która mogłaby się podjąć naprawy narzędzi rolniczych i ewentualnie przyjmować zamówienia na prace kowalskie.
Wykorzystując więc starą turbinę wodną o sile ca. 5 kM, która miała dostarczyć siłę do uruchomienia wentylatora, wiertarki, szlifierki i ewentualnie tokarki, a nawet dynama. O pasy do tych maszyn postarałem się z zewnątrz, bo w fabryce nie było już ani jednego.
Po uruchomieniu tej kuźni wykonano kilka podków, przyjęto zamówienia na kraty do okien do Urzędu Pocztowego w Berlinku, a po przeprowadzeniu prowizorycznej inwentury, zorientowałem się, że można by montować brony a nawet pługi.
Przystąpiono więc do montażu bron. Wykonano ich dotychczas przeszło 30 sztuk, a montaż pługów jest również w przygotowaniu i wykonano już 3 sztuki.
Przyjęto również do pracy 2 polaków – ślusarzy, którzy poza pracą w warsztacie pełnili funkcje straży fabrycznej, dla której to postarałem się o 2 karabiny.
Chcąc utrzymać tych ludzi, wyasygnowałem z własnej kieszeni ponad tysiąc zł, licząc się z tym, że lada dzień dostanę odpowiednie fundusze. Ponieważ to mimo kilku zwracań się do Referatu Przemysłowego przy Starostwie w Myśliborzu nie nastąpiło, polacy odeszli, a kilku Niemców musiałem zwolnić, zatrzymując tylko 4-ch, których używam do dalszego zabezpieczenia, porządkowania terenu, magazynów i przeprowadzania ścisłej inwentury. Poza tym przyjąłem polaka jako stróża, który na pewno porzuci pracę, jeżeli nie dostanie w najbliższym czasie wypłaty.
W końcu miesiąca października otrzymałem od Inspektora Terenowego inż. Szczepańskiego 1000,- zł na zabezpieczenie fabryki, które to nawet w drobnej części nie wystarczyły na pokrycie zaległości na prace Polaków i Niemców.
Polscy fachowcy przepracowali 668 godzin i domagają się zapłaty. Zapytuję więc, jaka jest ich stawka za godzinę oraz czy należy im się jaki dodatek. Pełnili oni, poza tym funkcję straży fabrycznej.
Ponieważ pismem Zarządu Miejskiego Berlinka z dn. 31.10. zawiadomiono mnie, że Przedsiębiorstwom Państwowym nie wolno niczego sprzedawać, zapytuje, jak mam dalej postąpić z ludźmi, których zatrudniam oraz czy należy montować brony i pługi i czy należy pracować nadal nad przeprowadzeniem dokładnej inwentury.
Jeżeli tak, to proszę o natychmiastowe przekazanie mi odpowiednich funduszy lub pożyczki, w przeciwnym razie nie utrzymam nawet stróża, a nadmieniam, że fabryka położona jest na osobności w lesie oddalonym o 3 km poza miastem. Mój prywatny zapas pieniędzy wyczerpał się już również, wobec czego proszę o uregulowanie mojej należności z tytułu wypłat robotniczych, jak również mojej pensji, zaległych pieniędzy dla robotników i na dalszą wypłatę stróża i robotników.
Bardzo proszę o spieszne załatwienie tej sprawy, gdyż w przeciwnym razie fabryka zostanie bez ochrony, wystawiona na dalszą kradzież a majątek tej fabryki wynosi więcej niż kilkaset milionów zł.
Poza tym proszę o ścisłą instrukcję dotyczącą fabryki, jak również (gdyby się znaleźli nabywcy), czy wolno sprzedawać coś z materiałów znajdujących się na składzie, względnie w wykonanych obecnie narzędzi rolniczych. W dalszym przypadku proszę o przesłanie sposobu obliczania cen materiału i robocizny.
Kierownik Fabryki Pługów (-) inż. Orłowski Stefan. [APS, sygn. 65/317/0/12/4338].
Jak wynika ze sprawozdania, początki działalności zakładu były niezwykle trudne. Sytuacja zaczęła się stabilizować dopiero na początku kwietnia 1946 roku, gdy Fabrykę Pługów przejęło Bydgoskie Zjednoczenie Przemysłu Maszyn Rolniczych.
Inż. Stefan Orłowski jako członek I Grupy Operacyjnej na Obwód Myślibórz
Rola inż. Stefana Orłowskiego nie ograniczała się jednak do kierowania Fabryką Pługów w Barlinku.
Akta archiwalne wskazują, że Stefan Orłowski odegrał w Barlinku i na ziemi myśliborskiej znacznie większą rolę, niż wynikało z wcześniej zgromadzonych informacji. Jego sylwetkę, na podstawie dokumentów i wspomnień córki Bogdy Niedośpiał, przedstawiono szerzej w książce Historia zakładu z Doliny Płoni. Pionierzy [Dzierbunowicz i Rewers, 2016].
Stefan Orłowski wchodził w skład I Grupy Operacyjnej na Obwód Myślibórz jako Pełnomocnik Przemysłowy.
Po objęciu funkcji kierownika Wydziału Przemysłowego przez inż. Mariana Szczepańskiego Stefan Orłowski został jego zastępcą. Przez sześć miesięcy prowadził inspekcje zakładów przemysłowych w obwodzie myśliborskim i zajmował się ich zabezpieczaniem.
Pracę w Wydziale Przemysłowym Urzędu Obwodowego Pełnomocnika Rządu RP na Obwód Myślibórz zakończył w październiku 1945 roku [APS, sygn. 65/317/0/4336].
Początkowo mieszkał w Myśliborzu.
Sprawozdanie inż. Stefana Orłowskiego z 27.07.1945r.
Sprawozdanie inż. Stefana Orłowskiego z działalności w okresie od 5 maja do 27 lipca 1945 roku, skierowane do pełnomocnika Rządu RP na Obwód Myślibórz:
„W dniu 5.5.1945r. przyjęto mnie do Grupy Operacyjnej w charakterze zastępcy Pełnomocnika Przemysłu. Z tą chwilą zacząłem organizować Grupę Przemysłową na Obwód Myślibórz, z którą wyjechałem, przyjeżdżając do Myśliborza w dniu 15.5.1945r. Pierwszym naszym zadaniem było zabezpieczenie zakładów i warsztatów przemysłowych, jak również udzielenie wskazówek, częściowy dozór nad uruchomieniem prowizorycznej elektrowni i wodociągu i śrutowników.
Następnie poleciłem oczyścić i uruchomić te przedsiębiorstwa, które były najbardziej potrzebne (piekarnie, rzeźnie, stolarnie, warsztaty kołodziejskie, ślusarnie i warsztaty mechaniczne).
Kontrolowałem te zakłady, osadzałem polskich kierowników, pracowników, których część zwerbowałem w Poznaniu.
Przedsiębiorstwa te były uprzednio rejestrowane. Z powodu braku pracowników i przemęczenia pracą w biurze (po 1 godzin dziennie) inspekcję poza miastem Myślibórz mogłem dopiero przeprowadzić w dniu 24 i to w niedzielę, wyjeżdżając do Lipin, aby osobiście zwiedzić przedsiębiorstwa przemysłowe i złożyć raporty.
Okazało się ze raporty przesłane przez wójtów i burmistrzów były bardzo nieścisłe.
Te same wyniki dała inspekcja w Barlinku, gdzie byłem 20-21 bm.
Wydałem więc szereg zarządzeń w fabryce pługów i maszyn rolniczych. Osadziłem fachowca polecając uruchomić na razie mały warsztat maszyn poruszanych chwilowo turbiną wodną o sile 3 KM.
Poza tym wykonuję wszelkie prace związane z raportami organizacyjnymi biura i w zastępstwie Kierownika Referatu Przemysłowego.
/-/ Orłowski Stefan Myślibórz, 27.7.1945r.”
Inż. Stefan Orłowski jako inspektor terenowy Delegatury Ministerstwa Przemysłu na Pomorze Zachodnie
1 kwietnia 1947 roku przejął po inż. Marianie Szczepańskim funkcję inspektora terenowego Delegatury Ministerstwa Przemysłu na Okręg Pomorze Zachodnie, obejmujący obwody: Myślibórz, Choszczno, Pyrzyce i Dębno. Funkcję tę sprawował do sierpnia 1948 roku. Pierwszym zakładem, który wizytował po objęciu nowych obowiązków, była Fabryka Pługów w Barlinku [APS, sygn. 65/317/0/12/4066].
Dalsze losy inż. Stefana Orłowskiego
1 września 1948 roku podjął pracę w grupie stoczniowej we Wrocławiu. W latach 1953–1955 był zatrudniony w Zjednoczeniu Instalacji Sanitarnych i Elektrycznych Budownictwa Miejskiego w Nowej Hucie, gdzie pełnił funkcje kierownika technicznego i kierownika wykonawstwa.
Od 1955 roku, po przebyciu poważnej choroby serca, pozostawał na rencie. Później pracował w Wydziale Gospodarki Komunalnej i Mieszkaniowej Rady Narodowej w Nowej Hucie.
Zmarł 31 marca 1978 roku w Krakowie, w wieku niespełna 73 lat. Został pochowany w rodzinnym grobie w tym mieście.
Zakończenie
Zgromadzone dokumenty i relacje ukazują Stefana Orłowskiego jako jednego z ważnych organizatorów życia gospodarczego na ziemi myśliborskiej w pierwszych latach po II wojnie światowej. Jego działalność znacznie wykraczała poza kierowanie Fabryką Pługów: uczestniczył w zabezpieczaniu i uruchamianiu zakładów przemysłowych, tworzeniu podstaw administracji gospodarczej oraz odbudowie lokalnego życia społecznego.
Postawa Orłowskiego — oparta na odpowiedzialności, inicjatywie i gotowości do osobistego poświęcenia — miała szczególne znaczenie w okresie niedoboru kadr, środków finansowych i jasnych zasad organizacyjnych. Przywrócenie pamięci o jego dokonaniach pozwala pełniej zrozumieć początki powojennego Barlinka oraz rolę ludzi, którzy w trudnych warunkach tworzyli zręby miejscowego przemysłu i administracji.
Bibliografia
- APS, sygn. 65/317/0/12/4066
- APS, sygn. 65/317/0/4334
- APS, sygn. 65/317/0/4336
- APS, sygn. 65/317/0/12/4338.
- Dzierbunowicz E., Rewers S. 2016, „Historia zakładu z Doliny Płoni. Pionierzy”
- Dzierbunowicz E., Rewers S., Przybylski G., 2019, Śladami pionierów Barlinka
- Dzierbunowicz E., 2022-2026, Historia Barlinka gwoździami sztandarów pisana. Chór Halka.
- Niedośpiał Bogna, 2019, Wywiady i dokumenty rodzinne
- Nowak K., Orządała M., 1974, Krótka kronika powstania i rozwoju Powszechnej Spółdzielni Spożywców w Barlinku do czasu połączenia z P.S.S. w Myśliborzu w roku 1964, maszynopis niepublikowany,
- Paśnik Cz, 1976, Kronika miasta Barlinka w latach 1946-1964. Cz. I., Muzeum Regionalne w Barlinku,
- Pośpieszny M. P., 2007, Monografia piłkarstwa gorzowskiego 1945–2006, t. 1: Lata 1945–1975, Okręgowy Związek Piłki Nożnej, Gorzów Wlkp.
- Romanowski K., 1976, „Ruszyli głową, zakasali ręce”, Głos Stoczniowca, nr 25 (1264).
- Sprawozdania sytuacyjne- obwód Myślibórz, 1945-1945, Wojewódzkie Archiwum Państwowe w Szczecinie, akta nr 65/317/0/5/891,.
- Sumicki E., 1987, „Było to przed Bometem”, w: Z. Linkowski (red.), Wiosna na rumowisku, Wydawnictwo Regionalne, Gorzów Wlkp.