Lucjan Wittenberg to poruszająca historia człowieka, który po wojennej tułaczce osiadł w 1946 roku przy ul. Gorzowskiej 58a w Barlinku i podjął pracę jako kancelista w tutejszym Magistracie. Jako sekretarz uczestniczył również w tworzeniu Ochotniczej Straży Pożarnej w Barlinku.
Opowieść ta poruszyła jego bliskich, którzy po trzech pokoleniach poznali barlinecki epizod z życia swojego przodka sądząc że Lucjan Wittenberg zginął w czasie wojny.
Tamto odkrycie było jednak zaledwie wierzchołkiem góry lodowej. Dziś pora pójść o krok dalej. Aby zrozumieć tragizm losów Lucjana, musimy zmierzyć się z najtrudniejszą kwestią: jego skomplikowanym polsko-niemieckim pochodzeniem i wpływem, jaki mogło ono wywrzeć na jego powojenne wybory.
Wittenbergowie- dom rodzinny w Gostyninie
Korzenie tej opowieści sięgają Gostynina na przełomie XIX i XX wieku. To tam biło serce niezwykłej, wielodzietnej rodziny ewangelickiej.
Głową rodu był Edward Wittenberg (17 czerwca 1856 – 14 marca 1919) – szanowany pedagog, nauczyciel szkoły ludowej i żarliwy organista. Wspólnie z żoną, Matyldą Filipiną z domu Boehm (28 września 1871 – zmarła 11 lutego 1934 lub 1936), stworzył dom, w którym nauczycielska dyscyplina łączyła się z głęboką miłością do muzyki. Para doczekała się aż czternaściorga dzieci. Była to rodzina bardzo zżyta.
Dom Wittenbergów słynął w całej okolicy z tradycji muzycznych, a rodzina – mimo niemieckiego brzmienia nazwiska i wyznania ewangelickiego – była silnie związana z polskością.
Oboje rodzice Lucjana Wittenberga zmarli przed wybuchem II wojny światowej. Edward w wieku 63 lat w 1919roku, jego żona Matylda w wieku 63 względne w wieku 65 lat w 1934 lub 1936 roku. Spoczęli na cmentarzu ewangelickim w Gostyninie.
Jak widać na załączonym zdjęciu tablica nagrobna została zniszczona w wyniku likwidacji niemieckich artefaktów po II wojnie światowej, dlatego też nie jest już możliwe ustalenie dokładnej daty zgonu matki Lucjana Wittenberga, Matyldy Felicjany. Również pozostałe zachowane na tym cmentarzu groby są w znacznym stopniu zniszczone bądź inskrypcje na nich nieczytelne.
Po śmierci ojca, pomocy matce w opiece nad rodzeństwem udzielał najstarszy z rodzeństwa Artur Wittenberg.
Członkowie rodziny przeważnie zajmowali się nauczaniem albo kaznodziejstwem.
Lucjan Wittenberg – rodzeństwo
Najstarszy z rodzeństwa, Artur, urodził się w 1879 roku w Nieszawie. Przez krótki czas był proboszczem parafii ewangelicko-augsburskiej w Żyrardowie. Następnie pracował w Skierniewicach w gimnazjum jako nauczyciel języka niemieckiego.
W okresie okupacji pełnił funkcję wiceburmistrza, a od 1944 roku – burmistrza Skierniewic. Później osiadł w Sosnowcu. Według relacji wnuczki Artur zmarł 29 marca 1945 roku w sowieckim łagrze Baskaja w wieku 66 lat.
Adolf, urodzony 29 lutego 1884 roku w Kutnie, został nauczycielem. Pracował w szkołach w Łodzi, Emilianowie, Holendrach Strzeleckich w powiecie kutnowskim, a następnie w Gąbinie, gdzie pozostał do emerytury.
Adam był kierownikiem szkoły w Gąbinie, a także kantorem i kierownikiem chóru tamtejszej parafii.
Jerzy, urodzony 21 kwietnia 1891 roku w Gostyninie, był kantorem miejscowej parafii. Z powodu powikłań po zapaleniu mózgu nie był zdolny do pracy. Władze okupacyjne zmusiły go do przyjęcia drugiej grupy niemieckiej listy narodowościowej. W marcu 1946 roku, w trakcie postępowania rehabilitacyjnego przed polskimi organami sądowniczymi, zdecydował o wyjeździe wraz z żoną Liną do Niemiec.
Urodzony w 1894 roku Otton wybrał drogę teologii i stał się jednym z najbardziej zasłużonych pastorów Kościoła Ewangelicko-Augsburskiego w Polsce. W 1939 roku przeszedł brutalne śledztwo na warszawskim Pawiaku. Ceną za uwolnienie było podpisanie volkslisty. Władze okupacyjne zabroniły mu pracy w Kościele. Zatrudnił się w Elektrowni Miejskiej w Warszawie, a jednocześnie działał w konspiracji pod pseudonimem „Karol Białogórski”. Po wojnie został aresztowany przez Milicję Obywatelską, lecz wkrótce go zwolniono. W 1948 roku państwo przejęło jego nieruchomość w Gostyninie. Od 1946 roku pracował na Mazurach, w miejscowościach położonych w okolicach Olsztyna, a w 1949 roku osiedlił się w samym Olsztynie. Ze względu na autorytet, jakim cieszył się wśród wiernych, był inwigilowany przez Urząd Bezpieczeństwa Publicznego. Ostatnie lata życia spędził u syna Leonarda w Gdańsku. Zmarł w 1967 roku i został pochowany w Warszawie. Jego syn Bogusław także został księdzem ewangelickim.
L. Wittenberżanka na początku lat 20. XX wieku prowadziła szkołę powszechną w Anatolinie.
Lucjan miał siostrę bliźniaczkę, Martę Bertę, która zmarła tuż po porodzie.
O pozostałym rodzeństwie nie udało się na razie odnaleźć informacji. Mogą być istotne z punktu widzenia ewentualnego miejsca zamieszkania Lucjana po wojnie.
Lucjan Wittenberg: wojenna tułaczka
W tym miejscu rekonstruowana historia zaczyna rodzić kolejne pytania. Według przekazów rodzinnych Lucjan Wittenberg został w 1942 roku wywieziony na roboty przymusowe do Niemiec. Tymczasem w ogólnopolskiej bazie „Straty osobowe i ofiary represji niemieckich” jego nazwisko nie figuruje.
Dlaczego nie ma go w tym rejestrze? Odpowiedź może kryć się w niezwykle skomplikowanej sytuacji narodowościowej ewangelików na Mazowszu, zwłaszcza na terenach wcielonych do Rzeszy jako Warthegau.
Może też być tak że jego losy nie zostały dotąd zgłoszone i zindeksowane?
Dwa życia w jednym czasie: powojenny paradoks prawny
Kolejną niewiadomą pozostaje formalny status rodzinny, jaki posiadał Lucjan Wittenberg w okresie barlineckim. W dokumentach tutejszego Magistratu z1947 roku figurował jako „wdowiec”, choć w rodzinnym Gostyninie żyła jego żona Józefa z dwojgiem dzieci i przez lata poszukiwała go za pośrednictwem Polskiego Czerwonego Krzyża. Z kolei w akcie zgonu Józefy z 1976 roku odnotowano, że zmarła jako wdowa. Oznacza to, że po wojnie polski sąd musiał formalnie uznać Lucjana za zmarłego.
Z dzisiejszej perspektywy zestawienie tych faktów brzmi sensacyjnie: gdy żona i urzędy w centralnej Polsce uznawały go za zmarłego, Lucjan żył i pracował na Pomorzu Zachodnim. Powojenny chaos migracyjny pokazuje, że podobne anomalie prawne nie należały wówczas do rzadkości.
Dobrym przykładem jest historia pierwszego burmistrza Barlinka – Franciszka Biedy, o którym pisałam już na łamach tego bloga, a wcześniej w książce „Śladami pionierów Barlinka”. Jego żona również poszukiwała go urzędowo od 1945 roku. W rezultacie w 1948 roku Sąd Grodzki w Gdyni oficjalnie uznał go za zmarłego, choć Franciszek Bieda w tym samym czasie sprawował najważniejszy urząd w Barlinku. Brak przepływu informacji, zniszczone archiwa i masowe przesiedlenia sprawiały, że w świetle prawa można było „umrzeć” w jednym województwie, a w innym nadal pracować. Czy z Lucjanem Wittenbergiem było podobnie?
Śledztwo trwa- kierunki dalszych poszukiwań
Nie udało się dotąd ustalić, jak długo Lucjan Wittenberg przebywał w Barlinku. Być może – podobnie jak wielu pionierów, którzy przybyli tu po II wojnie światowej – opuścił miasto pod koniec lat 40. Kwestia ta nadal wymaga wyjaśnienia.
Rok 1948 przyniósł nasilenie inwigilacji obywateli przez Urząd Bezpieczeństwa Publicznego. Czy Lucjan Wittenberg obawiał się prześladowań ze strony tego urzędu?
Dokąd prowadzą dziś ślady? Czy po wyjeździe z Barlinka Lucjan schronił się w anonimowości innego regionu Polski, czy też – wzorem części rodzeństwa – zdecydował się opuścić kraj? Jedno jest pewne: do swojej rodziny nie wrócił.
Na te pytania wciąż nie ma jednoznacznej odpowiedzi. Aby oprzeć dalszą opowieść na faktach, uruchomiłam dwie niezależne ścieżki poszukiwań. O ich wynikach napiszę w kolejnej części tego historycznego śledztwa.
Bibliografia:
- Cybulski T., „Otto i Bogusław Wittenbergowie – pastorzy ewangeliccy z Mazowsza”, Notatki Płockie, 2019, nr 3 (260),
- Fijałkowski P., „Księża Otton i Bogusław Wittenbergowie – duszpasterze żyrardowskich luteranów”, Żyrardowski Rocznik Muzealny, t. 6, 2006, nr 7, s. 9–14., https://cyfrowemazowsze.pl/dlibra/publication/110299/edition/102096/content
- Gołębiewski G., „Materiały do biografii Adolfa, Jerzego i Liny oraz Ottona Wittenbergów w zasobie Archiwum Państwowego w Płocku”, Płocki Rocznik Historyczno-Archiwalny, t. XIII, 2021., https://prha.plock.ap.gov.pl/tom_13/08.%20Grzegorz%20Go%C5%82%C4%99biewski%20-%20Materia%C5%82y%20do%20biografii%20Adolfa,%20Jerzego%20i%20Liny%20oraz%20Ottona%20Wittenberg%C3%B3w.pdf
- Kartki Mazurskie, 2007, nr 7 (49)., https://luteranie-dzialdowo.pl/archiwalna/pl/biuletyn/MTE_2007_07_49.htm
- https://pl.wikipedia.org/wiki/Cmentarz_ewangelicko-augsburski_w_Gostyninie
Patrz też: Odnaleziony po 80 latach – Lucjan Wittenberg