Stanisław Schiller objął stanowisko Pełnomocnika Rządu RP na Obwód Myślibórz 23 maja 1945 roku, w wieku 34 lat.
Pełniąc funkcję Pełnomocnika Rządu RP na Obwód Myślibórz był najwyższą cywilną władzą administracyjną w powiecie. Reprezentował bezpośrednio polski rząd centralny (w tym Pełnomocnika Okręgowego płk. Leonarda Borkowicza w Szczecinie).
Jego rola odpowiadała funkcji późniejszego starosty, jednak specyfika wczesnego powojnia na Ziemiach Odzyskanych nakładała na niego nadzwyczajne, pionierskie zadania. Należało do nich tworzenie struktur terenowych, zasiedlanie powiatu, zabezpieczenie logistyczne, odbudowa gospodarza i nadzór nad bezpieczeństwem.
Jako Pełnomocnik Rządu Stanisław Schiller był jednoosobowym organizatorem polskiego życia cywilnego, prawnym rządcą majątku powiatu i tarczą ochronną dla pierwszych osadników w realiach powojennego bezprawia.
Stanisław Schiller– Okres przedwojenny
Informacje o przedwojennych losach Stanisława Schillera pochodzą z akt przechowywanych w Archiwum Państwowym w Szczecinie, sygn. 121, dotyczących konfliktu między Pełnomocnikiem Rządu RP Stanisławem Schillerem a Henrykiem Manesem, szefem Powiatowego Urzędu Bezpieczeństwa Publicznego w Myśliborzu.
Urodził się 12 kwietnia 1911 roku w Szamotułach. Przed wojną uczył się. Jednocześnie pracował, aby utrzymać rodzinę: matkę Antoninę z domu Rajewską (1886–1942) oraz dwie siostry, Anastazje i Mariannę.
Pochodził z rodziny robotniczej. Jego ojciec Antoni, urodzony w 1876 roku, był pracownikiem fabrycznym w Szamotułach. Zmarł w 1923 roku, gdy Stanisław Schiller miał 12 lat. Jego matka zmarła w 1942 roku w Szamotułach.
W 1930 roku był kierownikiem drużyny sportowej im. Tadeusza Kościuszki w Szamotułach.
Miał wykształcenie średnie. W 1937 roku ukończył eksternistycznie Liceum Handlowe w Poznaniu, a maturę zdał w 1939 roku. Od 1929 roku pracował w sądzie w Szamotułach jako sekretarz. Następnie przeniósł się do Poznania, gdzie mieszkał przy ul. Marszałka Focha i również pracował w sądzie.
Okazuje się również, że w lutym 1939 roku Stanisław Schillerem został sekretarzem Zarządu Towarzystwa Opieki na Więźniami w Szamotułach. Natomiast pod koniec lutego wdrożono przeciwko niemu postępowanie karne, w wyniku którego został aresztowany pod zarzutem szeregu fałszerstw, m.in. w wyrokach, znajdujących się w aktach sadowych dopisywał nieistniejące koszty adwokackie.
Jednak już w dniu 02.03.1939 roku Kurier Poznański donosił, że Stanisław Schiller został zwolniony z aresztu.
W 1939 roku został zmobilizowany do 7. Pułku Strzelców Konnych Wielkopolskich i uczestniczył w wojnie obronnej Polski. Pod koniec września wrócił do Poznania.
Ze względu na grożące mu tam niebezpieczeństwo udał się do rodziny w Szamotułach, gdzie prowadził sklep ze sprzętem kuchennym i porcelaną.
12 stycznia 1941 roku, poszukiwany przez Gestapo, uciekł do Krakowa. W lutym 1941 roku podjął pracę na Kolei Wschodniej jako robotnik magazynowy w magazynach żywnościowych.
W sierpniu 1944 roku został aresztowany na ulicy w Krakowie i osadzony w obozie koncentracyjnym w Płaszowie. Po kilkunastu dniach został zwolniony.
Od 1945 roku do aresztowania przez WUBP w Koszalinie w 1946 roku
W styczniu 1945 roku, z polecenia delegata Ministerstwa Komunikacji, utworzył Wydział Aprowizacji i Zaopatrzenia przy Dyrekcji Okręgowej Kolei Państwowych w Krakowie.
W kwietniu 1945 roku został skierowany na Pomorze Zachodnie. 26 kwietnia 1945 roku zatrudniono go jako sekretarza Biura Pełnomocnika Rządu RP na Okręg Pomorze Zachodnie w Pile. Uczestniczył w organizowaniu grup operacyjnych na terenie okręgu.
W maju otrzymał nominację na pełnomocnika rządu na obwód Świdwin. Gdy okazało się, że miasto nie było siedzibą obwodu, skierowano go do objęcia obwodu myśliborskiego. Urząd objął 23 maja 1945 roku.
Przez dziewięć miesięcy zarządzał obwodem myśliborskim. W następstwie konfliktu z Henrykiem Manesem, pełniącym obowiązki kierownika Powiatowego Urzędu Bezpieczeństwa Publicznego w Myśliborzu, 18 stycznia 1946 roku został odwołany z funkcji.
21 stycznia 1946 roku, podczas przekazywania urzędu następcy, aresztowano go i przewieziono do siedziby WUBP w Koszalinie.
Lata 1946-1948
W latach 1946–1947 był kierownikiem oddziału PSS Społem” w Sulęcinie. 1 października 1947 roku mianowano go inspektorem do spraw dochodzeń w Ekspozyturze Urzędu Wojewódzkiego Poznańskiego w Gorzowie.
Od listopada 1947r. pełnił funkcję Starosty Powiatowego w Gorzowie Wlkp., skąd go zwolniono 31.12.1947.
Od 10.01. 1948r. do połowy marca 1948r. pełnił funkcję po. Starosty Gorzowskiego z rekomendacji PPR.
Był działaczem PPR, PZZ i ZHP. [ Rymar D., Powiat gorzowski wczoraj i dziś, 2010]
Lata późniejsze Stanisława Schillera – nowe dokumenty
Dostępne materiały archiwalne nie zawierają informacji o losach Stanisława Schillera po marcu 1948 roku, kiedy został odwołany z funkcji Starosty Gorzowskiego.
Jednak pojawiły się nowe dokumenty, które pozwalają na wypełnienie luki dotyczącej życia osobistego Stanisława Schillera.
Należy do nich akt małżeństwa jego rodziców Antona i Antoniny z d. Rajewskiej zawarty w 1904r. w Popowie k. Szamotuł oraz akty narodzin ich dzieci: Anastazji (1905), Marianny (1907) i Walentego (1909- zmarł 1909) a także akt narodzin Stanisława Schillera (1911).
Ten ostatni akt (USC Szamotuły, akt 132/1911) przyniósł przełomowe odkrycie w postaci faktu zawarcia przez Schillera związku małżeńskiego z Anną Sokołowską z domu Grabarek w dniu 7 września 1946 roku w Poznaniu. Adnotacja na dokumencie podaje numer rejestracyjny aktu małżeństwa 3004/1946.
Kwerenda pozwoliła ustalić, że istnieje również akt urodzenia Anny Grabarek, córki Andreasa Grabarka i Kathariny z d. Elikowskiej, urodzonej 4 lipca 1907 roku w Szamotułach. Na jej akcie urodzenia nr 176/1907 jest również notatka o zawarciu ślubu ze Stanisławem Schillerem w dniu 7 września 1946 roku w Poznaniu, akt nr 3004/1946.
Anna Grabarek wywodziła się z Szamotuł – tego samego miasta co Stanisław Schiller, co może wskazywać ich prawdopodobnie jeszcze przedwojenną znajomość.
W chwili ślubu miała 39 lat i nosiła nazwisko Sokołowska, co potwierdza status wdowy wojennej (mimo braku adnotacji o pierwszym ślubie).
Jej rodzice spoczywają w Szamotułach (zm. 1957 i 1958 r.) w grobie z rodziną Słomów, a brat Alojzy (z żoną Modestą) w osobnym grobie na tym samym cmentarzu.
Co się stało z jej mężem? na razie brak jest ustaleń.
Data śmierci Stanisława Schillera
Odnośnie daty jego śmierci występuje niejasność i znacząca rozbieżność.
Na stronie Echo Gorzowa – Kalendarium 12 kwietnia widnieje oficjalny zapis:
„1911 r. (115 lat temu) – Stanisław Schiller, pionier Ziem Odzyskanych, b. starosta gorzowski (1948), zm. w 1976 r.”
Drugi wpis: 15 kwietnia (Archiwalne Kalendarium „Zdarzyło się”). W starszej, archiwalnej wersji kalendarium tego samego portalu, pod adresem Echo Gorzowa – Zdarzyło się 15 kwietnia znajduje się zupełnie inna nota:
„1984 r. – Stanisław Schiller (73 l.), pionier Ziem Odzyskanych, b. starosta w Gorzowie (1947–1948)”
Okazuje się zatem, że w tym samym portalu, „Echu Gorzowa”, podano dwie sprzeczne informacje: według jednego wpisu Stanisław Schiller zmarł 12 kwietnia 1976 roku, według drugiego — 15 kwietnia 1984 roku. Żaden z wpisów nie wskazuje źródła, dlatego żadnej z tych dat nie można uznać za potwierdzoną. Rozmowa z twórcą portalu upewniła mnie, że brak jest możliwości wskazania daty pewnej.
Stanisław Schiller- Poszukiwania miejsca spoczynku na cmentarzach
Poszukiwania na cmentarzach w Szamotułach, Poznaniu, Szczecinie i Myśliborzu nie przyniosły rezultatów.
Na cmentarzu w Szamotułach znajduje się grób rodzinny Schillerów i Tomkowiaków. Spoczywają w nim matka Stanisława Schillera, Antonina, zmarła w 1942 roku, oraz Stanisława, zmarła w 1976 roku, i Anna, zmarła w 1982 roku. Kto to jest? Wygląda na to, że w tym grobie spoczywa Stanisław Schiller z żoną Anną.
Weryfikacja w wyszukiwarce cmentarnej pozwoliła ustalić, że na tym cmentarzu spoczywa Anastazja Szelejak, urodzona 25.02.1905 r. i pochowana w dniu 11.10.1990r. To jest niewątpliwie jego siostra Anastazja.
Jego druga siostra Marianna nie spoczywa w Szamotułach. Pojawia się podejrzenie, że w grobie rodzinnym z matka Antoniną spoczywają Stanisław i Anna Schiller. Natomiast Maria Tomkowiak ur. 1938r. może być pasierbicą Stanisława Schillera. Jan Tomkowiak to jej mąż.
Luka badawcza
Pozostają do rozwiązania dwie kluczowe luki badawcze, które wyznaczają kierunki dalszych kwerend archiwalnych:
1. Stanisław Schiller – Losy życiowe i zawodowe po marcu 1948 roku – luka biograficzno- zawodowa
- Problem: Oficjalne opracowania naukowe kończą się na lakonicznej formule „zatrudniony w administracji” .
- Niewiadoma: Nie wiadomo, w jakim mieście i w jakich instytucjach (lub przedsiębiorstwach państwowych) pracował po odwołaniu z funkcji starosty gorzowskiego.
- Znaczenie: Ustalenie przebiegu jego kariery po 1948 roku pozwoliłoby określić, czy odwołanie ze stanowiska oznaczało odsunięcie od eksponowanych funkcji administracyjnych, czy kontynuował pracę urzędniczą na innych stanowiskach lub w innym regionie kraju.
2. Dokładna data oraz miejsce śmierci i pochówku – luka tanatologiczna
- Wprawdzie brak jest ostatecznego potwierdzenia daty i miejsca pochówku, ale istnieje podejrzenie, że spoczywa on wraz z matką. W tej chwili czekam na potwierdzenie administracji cmentarza w Szamotułach.
Bibliografia:
- APS, sygn. 1201,
- Echo Gorzowa. Kalendarium 12 kwietnia. https://www.echogorzowa.pl/news/10/Kalendarium/2026-04-12/12-kwietnia-46329.html
- Echo Gorzowa. Zdarzyło się 15 kwietnia: https://www.echogorzowa.pl/news/10/Kalendarium/2026-04-12/12-kwietnia-46329.html
- Kurier Poznański, 2 czerwca 1930.
- Kurier Poznański, 8 luty 1939, R 34, nr 97
- Kurier Poznański, 2 marca 1939, R34 nr 103.
- Rymar D., Powiat gorzowski. 1945-1998, 2010, Link: https://gorzow.ap.gov.pl/wp-content/uploads/2024/10/D.A.-Rymar-Powiat-gorzowski-1945-1998.pdf
Powiązane wpisy: