Poszukiwanie oficera o nazwisku Leon Leblanc, organizującego życie na Pomorzu Zachodnim przed skierowaniem na te tereny Grup Operacyjnych Rządu RP zakończyło się niepowodzeniem.
W dokumentach archiwalnych, oprócz jednej wzmianki o tym człowieku, nie udało mi się znaleźć jakichkolwiek dalszych śladów jego istnienia. W powojennych kronikach Milicji Obywatelskiej na Pomorzu Zachodnim to nazwisko nie występuje. Próżno szukać go też w spisach oficjalnych grup operacyjnych, które w maju 1945 roku docierały na Ziemie Odzyskane z głębi Polski. A jednak istniał, wydawał rozkazy już w kwietniu 1945 roku, nosił oficerski stopień i uratował przed sowiecką niewolą pierwszych polskich milicjantów Barlinka.
Ślad jego działalności zachował się w kluczowym dokumencie źródłowym dotyczącym Barlinka a także w relacjach pierwszych pionierów tego miasta. Odnosi sie do niego również Kazimierz Golczewski w opracowaniu regionalnym poświęconym dziejom ziemi Myśliborskiej.
Kim był tajemniczy porucznik Leon Leblanc. Dzięki analizie unikalnych dokumentów udało się postawić tezę do jednej z najbardziej fascynujących zagadek powojennego Barlinka.
Źródła wiedzy o poruczniku Leonie Leblanc
Historia o tajemniczym poruczniku Leonie Leblanc ujrzała światło dzienne dzięki czterem niezależnym źródłom, które splatają się w logiczną całość:
- Sprawozdanie Franciszka Biedy – pierwszego burmistrza Barlinka, sporządzone w październiku 1945 roku na koniec jego urzędowania. Wspomina on wprost o poruczniku jako o „wysłanniku rządu”, który organizował milicję przed przybyciem komunistycznych grup operacyjnych.
- Wspomnienia Jana Świątka – byłego więźnia Stalagu III B, Fuerstenwalde, późniejszego pioniera Barlinka. Opisał on, jak tajemniczy „Leblanc” wyciągnął jego oraz pięciu innych więźniów z katorżniczej pracy u Rosjan.
- Akta Maksymiliana Dykiera – byłego więźnia Stalagu III B, Fuerstenwalde, późniejszego pioniera Barlinka i pierwszego prezesa chóru „Halka” sygn. akt IPN Sz 025/1789.
- Golczewski K., 1966, Z dziejów Ziemi Myśliborskiej. Instytut Zachodnio-Pomorski, Szczecin.
Leon Leblanc w sprawozdaniu Franciszka Biedy
Sprawozdanie burmistrza miasta Barlinka z działalności Zarządu miejskiego za okres od 15.03.1945 do chwili obecnej. Zostało sporządzone w dniu 29. września 1945 roku i podpisane przez Franciszka Biedę – pierwszego burmistrza Barlinka (Berlinchen), na zakończenie jego kadencji.
Franciszek Bieda wymienia w nim porucznika Le Blanca jako „wysłannika Rządu Polskiego”, który organizował lokalne struktury milicyjne przed przybyciem oficjalnych grup operacyjnych.
„Została zorganizowana Milicja Obywatelska składająca się z pięciu osób”
„Z jaką radością przywitaliśmy pierwszego wysłannika Rządu Polskiego Porucznika Leona Leblanca, którego misją było organizowanie zarządów miejskich na terenach Pomorza Zachodniego.
Bytność jego nas podniosła na duchu, a wskazówki jego stały się wytycznymi naszej dalszej pracy.
Ośmieleni i upewnieni w naszych prawach nadaliśmy miastu przez wywieszenie barw narodowych, godła państwowego i transparentów wygląd miasta polskiego”.
Wspomnienia Jana Światka o Leonie Leblancu
W dokumencie „Moje wspomnienia z 1939 roku”, Jan Świątek pisze:
„W styczniu 1945 r. uzyskaliśmy wolność na skutek zbliżającego się wojska. Ruszyliśmy (Jan Bączkowski, Wojciech Bąkowski, Szczepan Broński, Maksymilian Dykier, Franciszek Doskonały, Stanisław Jędrzejczak, Walenty Kunikowski, Józef Połtyn, Władysław Szak, Roman Tomkowiak, Józef Krajnik) do domu na kierunek Poznań.
W drodze zostaliśmy zatrzymani przez wojska radzieckie i radzili nam, że iść do domu jest jeszcze za wcześnie, ponieważ niektóre drogi, szosy i lasy są niebezpieczne od wojska niemieckiego i skierowali nas do miejscowości Jädickendorf, gdzie był sztab wojskowy. Mieliśmy być przetransportowani do Gorzowa i wcieleni do wojska polskiego.
Nie wiem, dlaczego tak się nie stało. Po kilku dniach pobytu w Jädickendorfie, zostaliśmy samochodami zawiezieni do Dzikowa, tutaj zostaliśmy przydzieleni do pomocy kapitanowi radzieckiemu w zabezpieczeniu wielkiego stada bydła, które tam się gromadziło. ..(…)
15 kwietnia zjawił się u nas polski porucznik, który organizował Milicję Obywatelską w Barlinku.
Co wy tutaj robicie, nie wiecie, że krowy należą do Polski, a niedaleko stąd w Barlinku jest już władza polska i urzęduje burmistrz tego miasta, czy chcecie wstąpić w szeregi Milicji Obywatelskiej, którą ja organizuję…, każdy z nas chętnie wyraził zgodę i tak rano 17 kwietnia zameldowaliśmy się w Barlinku u porucznika, który miał kwaterę w budynku, gdzie urzędował burmistrz miasta Franciszek Bieda i Zarząd Miejski.”- tak opisywał utworzenie pierwszego komisariatu milicji w Barlinku po II wojnie światowej, Jan Świątek. [Świątek, 1984].
Jak się okazuje, Leon Leblanc w kwietniu 1945 roku urzędował w budynku, w którym mieścił się Zarząd Miasta Barlinka przy ul. Lipowej.
Leon Leblanc według Maksymiliana Dykiera
Według akt archiwalnych dotyczących Maksymiliana Dykiera [IPN SZ 025/1789] przebywał on w niewoli niemieckiej we wsi Woltersdorf powiat Königsberg (obecnie Mirowo pow. Chojna) od 30.10.1939r. do stycznia 1945r., pracując w rolnictwie. W tym czasie zachorował na gruźlicę, wówczas chorobę nieuleczalną.
Podczas próby powrotu do domu z niewoli niemieckiej, został zatrzymany przez Wojska Rosyjskie w „lagrze w Jädickendorf (obecnie Godków)pow. Königsberg), gdzie przez ponad trzy miesiące wykonywał prace przy hodowli bydła.
Był to ponownie obóz, tym razem rosyjski. Władze rosyjskie zabrały Mu wszelkie dokumenty, w tym niemiecką książeczkę i kartę pracy, papiery wojskowe, tak że został pozbawiony wszelkich dokumentów osobistych. [IPN Sz 025/1789].
Pojawienie się porucznika wojsk polskich, Leona Leblanca, pozwoliło więźniom na wydostanie się z niewoli rosyjskiej, dlatego wszyscy tak skwapliwie przystali na propozycję pracy w polskiej milicji w Barlinku.
Po złożeniu deklaracji wstąpienia do MO, mogli opuścić obóz w Jäedickendorf. Datę rozpoczęcia pracy w milicji w Barlinku w dniu 17.04.1945r.
Maksymilian Dykier traktował jako datę przybycia na Ziemie Odzyskane. Wraz z innymi współwięźniami wszedł w skład grupy pionierów organizatorów posterunku MO w Barlinku.
Kim był Leon Leblanc według Kazimierza Golczewskiego
Przełomową informację na temat porucznika Leona Leblanca przedstawia Kazimierz Golczewski w publikacji pod tytułem „Z dziejów Ziemi Myśliborskiej”, 1966r.
Twierdzi on, że był oficerem polityczno-wychowawczym w Kwatermistrzostwie 1 Armii Wojska Polskiego i zgodnie z wytycznymi Głównego Zarządu Polityczno-Wychowawczego Wojska Polskiego pomagał organizować władze polskie na Pomorzu Zachodnim. [Golczewski, 1966].
Informacji tej nie mogę niestety zweryfikować. Poszukiwanie w wyszukiwarce Centralnego Archiwum Wojskowego nie ujawniło nazwiska Leona Leblanca w zbiorach.
Tajemniczy porucznik Leon Leblanc – wnioski z analizy źródłowej
Zestawienie relacji świadków (M. Dykiera, J. Świątka), dokumentu urzędowego (F. Biedy) oraz powojennej literatury (K. Golczewskiego) pozwala na wyciągnięcie kilku pewnych i udokumentowanych wniosków:
- Rola porucznika Leblanca: Nie był on przypadkowym administratorem ani postacią fikcyjną. Przyjąwszy za punkt wyjścia informację podaną przez K. Golczewskiego, jako oficer polityczno-wychowawczy kwatermistrzostwa 1 Armii Wojska Polskiego realizował odgórne wytyczne związane z zabezpieczaniem zaplecza frontu i wspomaganiem tworzenia zrębów polskiej administracji. Obco brzmiące nazwisko sugeruje, że mógł pochodzić z przedwojennej polskiej emigracji we Francji (tzw. Dąbrowszczacy lub robotnicy z północnych departamentów), którzy masowo zasilali te formacje.
- Jeśli był on oficerem kwatermistrzostwa w randze porucznika 1 AWP to dlaczego przedstawiał się jako przedstawiciel Rządu a nie wojska? Logika administracyjna tamtych dni nakazuje poddać tę informację głębokiej wątpliwości.
Wojsko i administracja rządowa (tworząca Grupy Operacyjne) to były dwie odrębne struktury. Zwykły porucznik kwatermistrzostwa (zajmującego się logistyką armii) nie posiadał żadnych prawnych pełnomocnictw do organizowania władz cywilnych, a tym bardziej – nie miał powodów, by przedstawiać się Franciszkowi Biedzie jako „przedstawiciel Rządu”. - Charakter „werbunku”: Kluczowym momentem było zaoferowanie przez Leblanca pracy w milicji więźniom przetrzymywanym w Godkowie. Dzięki swojej tożsamości, zdołał on formalnie włączyć grupę Dykiera i Świątka w tworzące się struktury porządkowe, co dla tych ludzi stało się faktyczną drogą do opuszczenia radzieckiego punktu przetrzymywania bydła.
- Wpływ na sytuację w Barlinku: Udokumentowana obecność porucznika Leblanca w budynku Zarządu Miasta zbiega się z najtrudniejszymi, pierwszymi dniami urzędowania Franciszka Biedy (mianowanego 15 kwietnia). Rola Leblanca ograniczyła się do przekazania kluczowych wytycznych organizacyjnych („mnóstwa wskazówek”) oraz doprowadzenia do Barlinka grupy sześciu ludzi, którzy 17 kwietnia formalnie objęli posterunek MO. Po udzieleniu tego wsparcia, oficer mógł podążyć dalej za przesuwającym się frontem i kwatermistrzostwem armii.
Dzięki czterem niezależnym źródłom, postać porucznika Leona Leblanca została potwierdzona. Choć pojawił się w Barlinku zaledwie epizodycznie i nie był mieszkańcem miasta, jego działania z połowy kwietnia 1945 roku w namacalny sposób wpłynęły na losy pierwszych barlineckich milicjantów oraz ułatwiły start polskiej administracji cywilnej.
Leon Leblanc – co wciąż pozostaje tajemnicą?
Jego tożsamość nie jest w dalszym ciągu jasna. Dzięki analizie porównawczej źródeł udało się ustalić prawdopodobną administracyjną rolę porucznika Leona Leblanca w kwietniu 1945 roku, którą była organizacja zarządów miast na terenie Pomorza Zachodniego po II wojnie światowej. Jednak jego biografia wciąż kryje w sobie białe plamy. Konstruując to historyczne śledztwo, natrafiamy na pytania, na które dotychczasowe dokumenty nie dają odpowiedzi:
- Kim był przed 1945 rokiem? Choć francuskobrzmiące nazwisko i funkcja oficera polityczno-wychowawczego 1 AWP może sugerować pochodzenie z przedwojennej polskiej emigracji we Francji (lub środowiska tzw. Dąbrowszczaków), wciąż nie znamy jego dokładnej daty i miejsca urodzenia, losów wojennych sprzed wstąpienia do Wojska Polskiego na Wschodzie, ani tego, czy „Leon Leblanc” było jego prawdziwym nazwiskiem, czy urzędowym zniekształceniem.
- Dokumentacja personalna 1 Armii WP: Kluczem do pełnego poznania tej postaci byłaby kwerenda w Centralnym Archiwum Wojskowym (CAW). Odnalezienie jego teczki personalnej lub akt Kwatermistrzostwa 1 AWP z wiosny 1945 roku pozwoliłoby poznać dokładny przebieg jego służby oraz treść rozkazów, na podstawie których operował w powiecie myśliborskim. Jednak w wyszukiwarce CAW nie pojawia się nazwisko Leon Leblanc, co stawia pod znakiem zapytania funkcję sformułowaną przez Kazimierza Golczewskiego.
- Dalsze losy po opuszczeniu Barlinka: Ślad po poruczniku urywa się nagle po drugiej połowie kwietnia 1945 roku. Nie wiemy, jak potoczyły się jego losy w trakcie dalszej ofensywy, czy przeżył wojnę, ani czy po demobilizacji zdecydował się pozostać w Polsce, czy też powrócił do Francji.
Skoro w wyszukiwarce CAW nie pojawia się nazwisko Leona Leblanca konieczna byłaby weryfikacja źródła informacji Kazimierza Golczewskiego.
Franciszek Bieda zapamiętał go jako pierwszego wysłannika rządu, a Kazimierz Golczewski po dwudziestu latach od zakończenia wojny zrobił z niego oficera liniowego.
Co to oznacza w sytuacji, gdy zjawił sie w Godkowie i uwolnił kilku polskich jeńców?
„Czy radzieccy strażnicy w Godkowie oddaliby sześciu robotników zwykłemu porucznikowi? Nigdy. Aby zmusić Sowietów do ustępstw, Leblanc musiał uderzyć w nich najwyższym dostępnym autorytetem: Porozumieniem PKWN-ZSRR z lipca 1944 roku o przejmowaniu mienia na rzecz rządu w Warszawie. Leblanc przedstawił się jako reprezentant Rządu, ponieważ tylko taki glejt pozwalał mu na legalne ogłoszenie, że od teraz pilnujący stada Polacy stają się oficjalną Milicją Obywatelską. Fakt, że mimo posiadania tak potężnych, warszawskich pełnomocnictw, do dziś w Centralnym Archiwum Wojskowym nie ma po nim śladu, dowodzi, że postać ta działała w strukturach głęboko utajnionych – prawdopodobnie wywiadu wojskowego, którego dokumentacja do dziś pozostaje poza standardowym obiegiem badawczym”.
Brak nazwiska Leona Leblanca w zasobach CAW nie powoduje, że należy całkowicie odrzucić tezę Golczewskiego. Oznacza jedynie, że nie był zwykłym oficerem służb kwatermistrzowskich.
Teza, że mógł być emisariuszem Rządu na emigracji, którą rozpatrywałam, nie obroniłaby się, gdyż wojska rosyjskie natychmiast by go rozstrzelały.
Zagadka porucznika Leblanca pozostaje więc otwarta. Jeśli w Państwa domowych archiwach, wspomnieniach rodzin pionierów Barlinka lub dokumentach po pierwszych milicjantach zachowały się jakiekolwiek dodatkowe wzmianki, zdjęcia czy dokumenty z podpisem porucznika z kwietnia 1945 roku – serdecznie zapraszam do kontaktu w komentarzach pod wpisem.
Bibliografia:
- Świątek J., 1976, Moje wspomnienia z 1939r., rękopis niepublikowany
- IPN, SZ 025/1789
- Golczewski K., 1966, Z dziejów Ziemi Myśliborskiej
- Dzierbunowicz E., Rewers S., Przybylski G., 2019, Śladami pionierów Barlinka.