Tekst Pierwsi młynarze w Barlinku jest wynikiem opracowania, które przed kilku laty przygotowałam na życzenie Muzeum Regionalnego w Barlinku. Planowana prezentacja prawdopodobnie zmieniła swój charakter, bo nikt się nie zgłosił po odbiór tekstu. Niniejszym publikuję część konspektu, który wówczas powstał.
Kwestionariusze objęcia młynów w Barlinku- pierwsi młynarze
Źródło: zdjęcie- zbiory prywatne A. Hoffman, skany dokumentów archiwalnych.
Pierwsi młynarze w Barlinku – Zestawienie danych osobowych
| Lp. | Wyszczególnienie | Data przejęcia | Obejmujący | Rodzaj młyna i moc |
| 1. | Młyn Stary (Hintermuhle, ul. Leśna | 11.06.1945 | Kazimierz Boratyński i Stefan Orłowski | Wodno-elektryczny, 20t/dobę |
| 2. | Młyn Papiernia, ul. Lesna | 29.06.1945 | Stefan Czapiewski | wodno-elektryczny, 23 t/dobę |
| 3. | Młyn Dworcowy (Lohmuhle), ul. Fabryczna 4 | 11.06.1945 | Kazimierz Boratyński | wodny, 6t/dobę |
| 4. | Młyn Ziemiański, Ul. Stalina 70 | 11.07.1945 | Stanisław Siarski | wodno-elektryczny, 4t/dobę |
| 5. | Młyn Leśny ( Rotschneidemuhle), ul. Mickiewicza 7 | 10.07.1945 | Marian Wyspiańskiego | wodny, 5t/dobę |
| 6. | Młyn Mały (Falusz), u. Fabryczna | czerwiec/lipiec 1945 | Marian Danisz | wodny, 2,5t/dobę |
Źródło: opracowanie własne według materiałów archiwalnych APS, sygn. 65/317/0/12/4336, APS, sygn. 68/11/0/1.3/44, APS, sygn. 68/3/0/6/156; sygn. 65/317/0/12/4345, APS, sygn. 68/8/0/2.3/107
W następnym okresie doszło do zmian personalnych w obsadzie młynów w Barlinku w związku z przejęciem rzemiosła, handlu i przemysłu przez państwo. Pomimo wykupienia młynów na własność od Komisji Likwidacyjnej w Myśliborzu, decyzją administracyjną młynarze zostali pozbawieni swoich dóbr, musieli opuścić wykupione mieszkania i zakłady; zaoferowano im pracę w charakterze pracowników najemnych w spółdzielczości. zabezpieczali obiekty za cenę własnego życia, wkład swych ostatnich oszczędności i pracy, a obecnie zostają usunięci.” – taką opinię znajdujemy w jednym ze sprawozdań komisji typującej młyny do przekazania Gminnym Spółdzielniom „Samopomoc Chłopska”. [APS, sygn. 65/317/0/11.7/3958].
Pierwsi młynarze w Barlinku – sylwetki osób
Trzech pierwszych kierowników tymczasowych młynów w Barlinku po II wojnie światowej to członkowie, skierowanej na Obwód Myśliborski I-szej Grupy Operacyjnej Pełnomocnika Rządu RP w celu objęcia zakładów przemysłowych i ich uruchomienia. Do Myśliborza przybyli oni w dniu 18.05.1945r. W czerwcu 1945r. rozpoczęli inspekcje przemysłu w Barlinku. Należeli do nich: inż. Stefan Orłowski, Pełnomocnik ds. Przemysłu na Obwód Myślibórz, Kazimierz Boratyński oraz Marian Wyspiański, członkowie grupy przemysłowej.
Do pierwszych osób, które zaangażowały się w uruchomienie młynów w Barlinku należeli także: Stefan Czapiewski, Marian Danisz i Stanisław Siarski, a także Rudolf Jaworski. Zarówno Stefan Czapiewski, jak i Marian Danisz byli to młynarze z zawodu i do końca swego życia zawodowego pozostali wierni swej pasji młynarskiej.
Do grona pionierów osadników, którzy po II wojnie światowej uruchamiali przemysł młynarski w Barlinku należy także Leon Izydorek, przeprowadzający inspekcje młynów w obwodzie myśliborskim w imieniu Pełnomocnika Rządu RP na Obwód Myśliborski.
Leon Izydorek (1904-1969)
Leon Izydorek, syn Stanisława i Katarzyny z d. Izydorek urodził się 11.04.1904r. we Wrześni. [APP, sygn. 53/1984/0/1/194, skan 68.] w wielodzietnej rodzinie. Z zawodu był młynarzem. [Karolczak, spis mieszkańców, niepublikowany]. W czasie II wojny światowej mieszkał wraz z rodziną w Gnieźnie, tam przyszły na świat jego dzieci- w 1941 r. syn Idzi i w 1943 r. córka Mirosława.
Po II wojnie światowej przybył na Ziemie Zachodnie i w czerwcu 1945r. pełnił funkcję rzeczoznawcy ds. przemysłu młynarskiego w obwodzie myśliborskim. Na zlecenie Pełnomocnika Rządu RP na Obwód Myśliborski wraz z inż. Stefanem Orłowskim objeżdżał miejscowości obwodu myśliborskiego i przeprowadzał inspekcję młynów, zakładał kwestionariusze tych obiektów, oceniał ich stan i wskazywał możliwości ich uruchomienia. W Myśliborzu objął też największy młyn i jako pierwszy młynarz w lipcu 1945r. uruchomił produkcję mąki na rzecz miejscowej ludności.
Uchwałą Prezydium Krajowej Rady Narodowej z dnia 19.07.1946r. został odznaczony jako wybitny obywatel województwa szczecińskiego brązowym krzyżem zasługi za udział w akcji siewnej. [Monitor Polski M.P.1947.25.116].
Daty jego wyjazdu z Myśliborza nie ustalono. Zmarł 11.11.1969r. w wieku 65 lat. Miejsca zgonu nie ustalono. W 1993 r. jego prochy złożono na Cmentarzu Komunalnym w Szczecinie, gdzie spoczął obok syna Idziego Izydorka, absolwenta Państwowej średniej Szkole Muzycznej, znanego muzyka i kompozytora. [Izydorek, 2021]. W grobie tym została pochowana także jego żona Marianna (1909-2002) oraz córka Mirosława Cych z d. Izydorek. [cmentarze.szczecin.pl].
Inż. Stefan Orłowski (1905-1978)
Nie był młynarzem i w wykazie pierwszych osób, związanych z młynarstwem pojawił się w związku z funkcją, wykonywaną na terenie powiatu myśliborskiego. Szczegółowe informacje o nim zawiera publikacja Dzieje zakładu z Doliny Płoni. Pionierzy [2016]. oraz w książce Sladami pionierów Barlinka [2019].
Do Myśliborza, a następnie do Barlinka przybył jako członek I-szej Grupy Operacyjnej RP na Obwód Myślibórz w charakterze Pełnomocnika ds. Przemysłu na początku maja 1945r.
Początkowo pełnił funkcje Kierownika Wydziału Przemysłowego w Urzędzie Pełnomocnika RP na Obwód Myślibórz, a następnie z-cy Kierownika tegoż Wydziału.
W dniach 20-21.07.1945r. przeprowadził inspekcję w Fabryce Pługów w Barlinku, a w dniu 28.07.1945r. rozpoczął pracę w Fabryce Pługów w Barlinku na stanowisku Tymczasowego Kierownika Zakładu. W lipcu 1945r. objął również jako Tymczasowy Kierownik Młyn Hintermühle po baronowej Frieda von Rentaln, córce Otto Schwartza. Po objęciu Fabryki Pługów zamieszkał na jej terenie, a następnie w domu przy ul. Lipowej 4 w Barlinku. [APSS, sygn. 68/3/0/1.3/158]. W Referacie Przemysłowym Urzędu Pełnomocnika Rządu na Obwód Myślibórz pracował do października 1945r.
W Fabryce Pługów pracował do końca marca 1947r. Następnie od 01.04.1947r. do sierpnia 1948r. był Terenowym Inspektorem Delegatury Ministerstwa Przemysłu na Okręg Pomorze Zachodnie na obwody: Myślibórz, Pyrzyce, Chojnice, Nowy Dąb, Choszczno z siedzibą w Myśliborzu. [APS, sygn. 65/317/0/12/4054].
Pod koniec sierpnia 1948r. wyjechał z Barlinka i z dniem 01.09.1948r. rozpoczął pracę w Grupie Stoczniowej we Wrocławiu, gdzie pracował przez cztery lata. Następnie wyjechał do Krakowa i tam pracował do czasu przejścia na emeryturę.
Zmarł w Krakowie 31.03.1978r. w wieku 73 lat i tam też został pochowany na cmentarzu w Krakowie – Grębałowie w grobie rodzinnym wraz z żoną Bronisławą Orłowską, która zmarła 05.06.1976r. Kwatera XIX, rząd 2, miejsce 14. [www.rakowice.eu].
Stefan Czapiewski (1908-1982)
Syn Jana i Anieli z d. Trzebiatowskiej, urodził się 18.01.1908r. w miejscowości Modrzejewko pow. Chojnice, woj. pomorskie.
Szczegółowa charakterystyka znajduje się w książce Śladami pionierów Barlinka [2019].
Po kapitulacji wojsk polskich, w dniu 25.09.1939 r. został wzięty do niewoli niemieckiej i osadzony w Stalagu IIE w Gross – Born (Borne Sulinowo) i w dniu 18.12.1940r. przeniesiony na status robotnika cywilnego do Barlinka, od 25.09.1941r. był zatrudniony w przedsiębiorstwie Hermann Pfeiffer, Berlinchen/ Nm, Kreis Soldin jako czeladnik młynarski – obecna nazwa zakładu „Młyn Papiernia”. [Dzierbunowicz, Rewers i Przybylski, 2019].
Po zdobyciu Barlinka przez Armię Czerwoną pozostał jako młynarz i gospodarz w młynie „Papiernia”, Barlinek ul. Waryńskiego 36 (wcześniej Jasna).
Stefan Czapiewski zajął mieszkanie i budynek gospodarczy przedwojennego zarządcy młyna, wyposażenie mieszkania i inne sprzęty gospodarcze wykupił na własność od Komisji Likwidacyjnej w Myśliborzu.
Z początkiem lat 50-tych młyn „Papiernia” przejęła Gminna Spółdzielnia „Samopomoc Chłopska” a Stefan Czapiewski wraz z rodziną został zmuszony do opuszczenia młyna, jego zabudowań i „domu młynarza”. Mieszkał w Barlinku w kilku kolejno wynajmowanych mieszkaniach: przy ul 1 Maja i Armii Polskiej. Mistrz młynarski, specjalista w eksploatacji młynów różnych typów oraz specjalista od przemiału zbóż – wykonywał teraz prace zlecone przez Spółdzielnię, która administrowała młynami w Barlinku i okolicach. Naprawiał i konserwował urządzenia młynów oraz szkolił ich pracowników.
To dzięki Jego pracy, jeszcze w latach 60-tych XX w. funkcjonował młyn wietrzny (wiatrak) o wyglądzie grzyba w Nowogródku Pom. [Hoffmann, 2018].
W okresie od 10.04.1961r. do 30.06.1962r. pomagał uruchamiać a następnie był kierownikiem Wytworni Wód Gazowanych i Rozlewni Piwa w Gminnej Spółdzielni „Samopomoc Chłopska” ul. 1 Maja 23 w Barlinku. Stamtąd też z dniem 01.07.1962r. przeszedł na rentę.
Zmarł 17.02.1982r. w wieku 74 lat. Jego żona Elżbieta zmarła w 1996 r., dożywszy 81 lat. Oboje zostali pochowani na cmentarzu komunalnym w Barlinku. [Hoffmann, 2018].
Kazimierz Boratyński (1916-1946)
Urodził się 01.06.1916r. w miejscowości Komory. Był członkiem I-szej Grupy Operacyjnej Rządu RP, która została skierowana w dniu 18.05.1945r. z Piły na Obwód Myśliborski. [Łach, 1997; Rymar, 1998; APS, sygn. 65/317/0/3.1/430]. Wchodził w skład grupy przemysłowej, na której czele stał inż. Stefan Orłowski. Gdy przybył do Barlinka miał 29 lat.
Wraz z inż. Stefanem Orłowskim dniu 11.06.1945r. przejął w zarząd Młyn Stary Hintermühle w Barlinku, przy ul. Jasnej. Na kierownika młyna mianowany został przez Starostę Powiatowego w Myśliborzu. W czerwcu 1945r. objął również Młyn Dworcowy (Lohmühle), ul. Fabryczna, Barlinek.
Jak wynika z dokumentów archiwalnych, Kazimierz Boratyński zmarł tragicznie w dniu 30.08.1946r. (został zamordowany przez strażników młyna nr 15 (Młyna Papiernia) w Barlinku na drodze Barlinek-Dzikówko, koło wsi Adamowice). Miał wówczas 30 lat. Prokuratura Okręgowa w Wałczu wdrożyła postępowanie w sprawie zabójstwa. [APS, sygn.65/317/0/11.7/3963, Sprawozdania z działalności przemysłu spożywczego w powiatach: Łobez, Miastko, Myślibórz, Nowogard, Pyrzyce; IPN Sz 008/480].
Cytat ze Sprawozdania sytuacyjnego za miesiąc wrzesień 1946r. Komendy Powiatowej MO w Myśliborzu z dnia 1.10.1946r. do Wojewódzkiej Komendy MO Wydział Kryminalnych Służb Śledczych w Szczecinie, podpisanego przez Komendanta Powiatowego M.O. w Myśliborzu, por. Mariana Wróbla.
„Rubryka nr 17. Posterunek M.O. Pełczyce, w dniu 30.08.1946r. w godzinach rannych nieznani sprawcy dokonali morderstwa na osobie nieznanego mężczyzny, nieustalonego nazwiska, na szosie Barlinek-Dec, około wsi Adamowice.
W toku dalszego dochodzenia ustalono, że zabitym jest obywatel Boratyński Kazimierz, kierownik Młyna nr 14 w Barlinku oraz zostało zatrzymane dwie osoby podejrzane o dokonanie w/w zabójstwa są to: Piekarski Jan ur. 26.6.1919 – strażnik Młyna nr 15-Barlinek, Czernienko Józef, ur. 15.7.1914 – strażnik Młyna nr 15- Barlinek. Dochodzenie w toku w porozumieniu z Prokuratorem Sądu Okręgowego w Wałczu.” [IPN Sz 008/480]. Gdzie został pochowany Kazimierz Boratyński nie ustalono.
Marian Danisz – starszy
Najstarszy Marian mieszkał w młynie na Waryńskiego, a stamtąd został przeniesiony do Młyna Papiernia. Od 1954r. Marian Danisz kierował pracą Młyna Papiernia w strukturach Gminnej Spółdzielni „SCh” w Barlinku.
Marian Danisz Młodszy (1913-2004)
Urodził się 17.07.1913r. w miejscowości Zarzownica pow. Złoczów, obwód tarnopolski. Ten młodszy. Według danych zawartych w Aktach Miasta Barlinka w Archiwum Państwowym w Stargardzie, Marian Danisz posiadał wykształcenie w zakresie szkoły powszechnej i wyuczony zawód młynarza. Młyn Mały (Falusz), ul. Fabryczna w Barlinku objął w czerwcu/lipcu 1945r. i uruchamiał go wraz z Rudolfem Jaworskim. W 1949r. w wyniku „bitwy o handel” musiał oddać młyn miejscowej Spółdzielni Samopomoc Chłopska.
Marian Danisz Młodszy wszedł w skład pierwszej Miejskiej Rady Narodowej w Barlinku, która się ukonstytuowała w dniu 26.10.1946r. Został Przewodniczącym Komisji Specjalnej Miejskiej Rady Narodowej w Barlinku, wyłonionej w dniu 02.12.1946r., następnie w 1947r. wszedł w skład Prezydium Miejskiej Rady Narodowej. Funkcję tę pełnił do 1949r. W dniu 11.03.1947r. uczestniczył w posiedzeniu Rady Miejskiej, poświęconemu dramatycznej sytuacji aprowizacyjnej w Barlinku.
W pracy organów samorządowych w Barlinku uczestniczył także po zmianie ustawy o terenowych organach władzy państwowej. Wchodził w skład Miejskiej Rady Narodowej jako Przewodniczący Komisji Mieszkaniowej w Barlinku, powołanej w czerwcu 1950r. [APSS, sygn. 68/11/0/2/59-70]. Był także członkiem Cechu Rzemieślniczego w Barlinku.
Rudolf Jaworski (1902-1983)
Syn Józefa i Marii z d. Puczyńskiej, urodził się 14 lutego 1902r. w Olszance Małej, pow. Złoczów, województwo tarnopolskie (Kresy Wschodnie II Rzeczpospolitej). Wiecej szczegółów o Rudolfie Jaworskim znajdziemy w książce Dzieje Zakładu z Doliny Płoni. Pionierzy [2016].
Brał udział w kampanii 1939 roku, po kapitulacji Warszawy został wzięty do niewoli i wysłany do obozu jenieckiego Stablack IA. W charakterze robotnika przymusowego III Rzeszy pracował w różnych gospodarstwach na terenie Niemiec. Po inwazji Niemiec na Norwegię, został przewieziony do obozu jenieckiego Ravelta w Norwegii, gdzie pracował przy budowie kolei. W listopadzie 1945r. powrócił do Polski statkiem m/s Batory, odnalazł rodzinę w miejscowości Borusowa, pow. Dąbrowa Tarnowska i w maju 1946r. przybył z nią do Barlinka.
W okresie od maja 1946r. do 7 lipca 1949r. wraz z Marianem Daniszem pracował przy remoncie, a następnie utrzymaniu w ruchu Młyna Falusz przy ul. Fabrycznej w Barlinku.
Po przejęciu młyna przez Gminną Spółdzielnię „Samopomoc Chłopska” w Barlinku i jego zamknięciu, podjął pracę w Zakładzie Mechanicznym i Odlewni Żeliwa w Barlinku jako ślusarz, brakarz, starszy magazynier oraz na stanowisku obsługi piły mechanicznej. [Jaworska-Zommer, 2015].
W 1964r. w wieku 62 lat przeszedł na emeryturę. Zmarł 30.08.1983r. Pochowany wraz z żoną Stefanią na cmentarzu komunalnym w Barlinku. [Dzierbunowicz, Rewers, 2016].
Stanisław Siarski
W dniu 11.07.1945r. objął Młyn Ziemiański (Vormühle), ul. M. Stalina 70 w Barlinku. [APS, sygn. 65/317/0/12/4336, APSS, sygn. 68/11/0/1.3/44, APSS, sygn. 68/3/0/6/156]. Jak wynika z materiałów archiwalnych kierował młynem jeszcze w 1947r.
Marian Wyspiański (1905-?)
Urodził się 07.03.1905r. w Poznaniu. Wchodził również w skład I-szej Grupy Operacyjnej Rządu RP na Obwód Myśliborski i należał do Grupy Przemysłowej, kierowanej przez inż. Stefana Orłowskiego. [Łach, 1997; Rymar, 1998; APS, sygn. 65/317/0/3.1/430]. Do Myśliborza przybył w dniu 18.05.1945r.
W dniu 10.07.1945r. objął Młyn Leśny (Ratschneidemühle), ul. Mickiewicza 7 w Barlinku. Kierował tym młynem do końca 1946r., po nim młyn przejął Marian Danisz.
Przemysław Cieplak
Po tragicznej śmierci Kazimierza Boratyńskiego, w dniu 30.10.1946r. Przemysław Cieplak został Kierownikiem Państwowego Młyna nr 14 w Berlinku. Był to przejęty przez Zarząd Miasta Barlinka Młyn Dworcowy (Lohmühle) przy ul. Fabrycznej.
Olbracht Maksymowicz (1907-1975)
Urodził się 28.03.1907r. Z wykształcenia był technikiem drogowym. Po przybyciu do Barlinka, z dniem 01.09.1945r. został zatrudniony w Zarządzie Miasta na stanowisku referenta wojskowego. Mieszkał przy ul. Sienkiewicza 4.
Udzielał się w PPS w Barlinku, gdzie pełnił funkcję sekretarza.
Czynnie uczestniczył w przejmowaniu zakładów przemysłowych na terenie Barlinka. Wszedł w skład Tymczasowej Rady Doradczej w Barlinku, powołanej w dniu 06.04.1946r. i został powołany w skład komisji finansowo- budżetowej tejże rady.
Był członkiem pierwszej Rady Narodowej w Barlinku, powołanej w dniu 26.10.1946r. Również wchodził w skład komitetu wyborczego bloku stronnictw politycznych w Barlinku powołanego w styczniu 1947r.
Był jednym z inicjatorów założenia Klubu Sportowego Pogoń w Barlinku w dniu 05.05.1946r. i pierwszym Prezesem tego Klubu.
Kierował krótko Młynem Dworcowym po Przemysławie Cieplaku do końca maja 1947. Następnie został odwołany po inspekcji przeprowadzonej w Barlinku przez inspektora Urzędu Powiatowego w Myśliborzu pod zarzutem niegospodarności. Był w tym czasie kierownikiem wodociągów. Aresztowany 03.06.1947r. Prowadzone postępowanie Prokuratury zarzutów nie potwierdziło i został zwolniony.
Zmarł we Wrocławiu w dniu 02.03.1975r. i tam został pochowany na cmentarzu Osobowice jako Albrecht Maksymowicz.
Pierwsi młynarze w Barlinku- Bibliografia:
- APP, sygn. 53/1984/0/1/194, skan 68,
- APS, sygn. 65/317/0/11.7/3958, 3963, 3989,
- APS, sygn. 65/317/0/12/4054, 4336, 4345,
- APS, sygn. 65/317/0/3.1/430
- APS, sygn. 65/317/0/5/891,
- APS. sygn. 65/317/0/12/ 4334,
- APSS, sygn. 68/11/0/1.3/44,
- APSS, sygn. 68/11/0/2/59-70,
- APSS, sygn. 68/3/0/6/156, 158,
- APSS, sygn. 68/8/0/2.3/107
- cmentarze.szczecin.pl,
- Danisz J., 2021, Wywiad i dokumenty przekazane oraz spisane wspomnienia rodzinne przez Jadwigę Danisz, materiały niepublikowane,
- Dzierbunowicz E., Rewers S., Historia zakładu z Doliny Płoni „Pionierzy”, Tongraf, Piła, 2016,
- Dzierbunowicz E., Rewers S., Przybylski G., Śladami pionierów Barlinka, PPR, Tongraf, Piła, 2019;
- Izydorek, 2012, http://encyklopedia.szczecin.pl/wiki/Idzi_Izydorek, dostęp: 24.10.2021,
- Hoffmann G., Wywiad z Grażyną Hoffmann, córką Stefana Czapiewskiego, 2018,
- IPN Sz 008/480, Sprawozdania sytuacyjne po linii służby śledczej i kryminalnej, 10.11.1945-3.01.1949,
- Jaworska-Zommer K., 2015, Wspomnienia, dokumenty prywatne i wywiad przeprowadzony z K. Jaworską-Zommer przez S. Rewersa,
- Karolczak M., Spis mieszkańców Myśliborza, niepublikowany,
- Niedośpiał B., 2015, Wywiad i dokumenty udostępnione przez Bogdę Niedośpiał, córkę inż. Stefana Orłowskiego,
- Rymar D., 1998, Składy osobowe grup operacyjnych działających na ziemi gorzowskiej w 1945r- wybór tekstów źródłowych, Nadwarciański Rocznik Historyczno- Archiwalny nr 5, 271-291,
- Zbiory Muzeum Regionalnego w Barlinku.