Kapitan Edward Kotłubaj należał do osób, których losy odzwierciedlają dramatyczne doświadczenia polskiego pokolenia pierwszej połowy XX wieku. Uczestnik wojny obronnej 1939 roku i żołnierz Powstania Warszawskiego, po wojnie stał się postacią niewygodną dla władz komunistycznych.
Choć od jego tragicznej i do dziś niewyjaśnionej śmierci minęło niemal 80 lat, pamięć o nim pozostaje żywa wśród bliskich, towarzyszy broni oraz mieszkańców powiatu myśliborskiego.
Niniejszy tekst przedstawia najważniejsze etapy jego życia i działalności, a także okoliczności śmierci, które wciąż rodzą pytanie: czy był to nieszczęśliwy wypadek, czy zaplanowane zabójstwo?
Okres przedwojenny
Kpt. Edward Kotłubaj, syn Pawła i Balbiny z d. Pankiewicz, urodził się 24.02.1908 r. w Baranowiczach. Tutaj Jego rodzice posiadali 8-hektarowe gospodarstwo i piękny dom. [Majewski, 1994].
W rodzinnej miejscowości ukończył szkołę powszechną i gimnazjum. Miał trzech braci – Zygmunta (ur. 1895), który walczył pod Monte Cassino, Kazimierza, który poległ w dniu 08.10.1943 r. na kontrtorpedowcu „Orkan” w bitwie na Atlantyku Północnym i Stanisława (ur.1909), który po wojnie został sprowadzony przez Edwarda do Myśliborza, gdzie pełnił funkcję inspektora cukrowni.
Zgodnie z kartą ewidencyjną Urzędu Wojewódzkiego MO w Gorzowie Wlkp., nr 38343/a – akta IPN Sz 025/1918, Edward Kotłubaj posiadał wykształcenie wyższe rolnicze.
Przed wybuchem II wojny światowej pełnił funkcję administratora rolnego w Warszawie-Błoniu. W latach 1931-1934 pełnił służbę wojskową w 20 Dywizji Piechoty, prawdopodobnie w 78 Pułku Piechoty w Baranowiczach.
Edward Kotłubaj- kpt. „Wicher” – II wojna światowa
We wrześniu 1939 r. w szeregach 20 Dywizji Piechoty brał udział w wojnie obronnej Polski. Po zakończeniu kampanii wrześniowej włączył się w działalność partyzancką i został zastępcą Komendanta Okręgu Warszawskiego „Jerzyków” i był łącznikiem z drużynami harcerskimi w Warszawie. [Pawlak, 2002].
W czasie wybuchu Powstania Warszawskiego odnajdujemy porucznika „Wichra” – Edwarda Kotłubaja, wśród walczących na Mokotowie. [Bartelski, 1971].
W dniu 30 września Edward Kotłubaj znajdował się w batalionie Powstańczych Oddziałów Specjalnych „Jerzyki”, idącym na odsiecz stolicy. Batalion ten grupował powstańców, którzy przeszli kanałami ze Starówki na Żolibórz i przybyli do Puszczy Kampinoskiej. [Majewski, 1994],
Pod koniec września 1944 r. został dowódcą kompanii batalionu „Jerzyki”.
Wchodził w skład oddziału żandarmerii powstańczej Państwowy Korpus Bezpieczeństwa PKB „Barry”, który nadzorował punkt zborny jeńców niemieckich. [powstańcze biogramy; Rybałko, 2016; Podlewski, 1957].
Został odznaczony Krzyżem Virtuti Militari V klasy i Krzyżem Walecznych, Srebrnym Krzyżem Zasługi, Krzyżem Partyzanckim, Medalem za Warszawę, Medalem za Zwycięstwo i Wolność.
Kpt. Edward Kotłubaj – Komendant KPMO w Myśliborzu
Po wojnie wyjechał na Pomorze Zachodnie, podobnie jak wielu członków grupy „Jerzyki” mjr. Jerzego Strzałkowskiego. W Barlinku lub w jego okolicach osiedlili się por. Jan Kaftański- „Downar”, Dymitr Czujko, Albert Sopke, rodzina Rybałko, a także mjr. Strzałkowski.
Edward Kotłubaj osiedlił się w Myśliborzu i ożenił z dużo młodszą Leokadią Berlińską. Mieszkał przy ul. Niedziałkowskiego 17 lub 18. [Majewski 1994].
W aktach IPN Sz 025/1918 znajduje się potwierdzenie odbioru przez kpt. Edwarda Kotłubaja, Kierownika Powiatowego MO w Myśliborzu, legitymacji nr 41 wystawionej w dniu 25.09.1945 r.
Istotne znaczenie dla ustalenia daty rozpoczęcia przez Niego pracy w KP MO w Myśliborzu mają dwa dokumenty: „Raport sprawozdawczy za czas od 25.07. do 24.08.1945r.”, podpisany przez Edwarda Kotłubaja, znajdujący się w aktach IPN Sz 008/480 oraz dokument z 26.07.1945 r., w którym kpt. Edward Kotłubaj, Komendant Powiatowy MO w Myśliborzu złożył podanie o siedmiodniowy urlop w celu ściągnięcia do Myśliborza swojej rodziny.
Karta ewidencyjna nr 28343/a zawiera zapis, że rozkazem personalnym nr 63/45 z dnia 22.09.45r. Edward Kotłubaj został mianowany Komendantem Powiatowym KP MO w Myśliborzu, natomiast rozkazem personalnym 2/46 z dniem 05.01.1946 r. został zwolniony z Komendy Powiatowej w Myśliborzu na skutek decyzji Komendanta Wojewódzkiego MO.
W karcie tej znajduje się także zapis, że Edward Kotłubaj uczestniczył w grupie „Jerzyki” – co może być traktowane jako przyczyna Jego zwolnienia ze służby w MO. Decyzję o zwolnieniu Edwarda Kotłubaja z funkcji w MO podjął Komendant Wojewódzki.
„Karta zwolnienia” z 07.01.1946 r. określa datę zakończenia Jego pracy w służbach MO na dzień 05.01.1946 r. [IPN Sz 025/1918].
Przesłuchiwany w dniu 18.01.1946 r. przez PUBP w Myśliborzu w związku z dochodzeniem przeciwko Pełnomocnikowi Rządu RP w Myśliborzu, Stanisławowi Schillerowi oświadczył, że nie stwierdził nadużycia, ani chęci ukrycia spirytusu przed urzędnikami Urzędu Akcyz i Monopoli. [APS, sygn. 65/317/0/5/1201].
Edward Kotłubaj jako Komisarz Ziemski w Myśliborzu
Był postacią bardzo znaną w Myśliborzu i szanowaną. „On i jego piękna młoda żona jeżdżą konno ulicami Myśliborza. Po objęciu funkcji Komisarza Ziemskiego częściej jeżdżą bryczką”. Pisze M. Majewski [1994].
Po odejściu z Milicji Obywatelskiej, Edward Kotłubaj został mianowany przez Obwodowego Pełnomocnika Rządu RP w Myśliborzu na stanowisko Komisarza Ziemskiego w Powiatowym Urzędzie Ziemskim w Myśliborzu – dokładnej daty, ani osoby dokonującej nominacji nie ustalono. Funkcję Komisarza Ziemskiego w Obwodzie Myśliborskim sprawował przez 2 lata, do stycznia 1948 r.
Edward Kotłubaj ściągnął do Urzędu Ziemskiego również innych akowców i uciekinierów z Centralnej Polski. Jego zastępcą został Albert Sopke, towarzysz walki zbrojnej w POS „Jerzyki”.
Sprawozdania z działalności Powiatowego Komisarza Ziemskiego w Myśliborzu, Edwarda Kotłubaja zawierają akta APS, sygn. 65/317/0/20/5163.
Należał do Stronnictwa Demokratycznego – z ramienia tej partii był radnym w Powiatowej Radzie Narodowej w Myśliborzu. [APSS, sygn. 68/11/0/1.1/44].
Przyjaźnił się z inż. Marianem Szczepańskim, Kierownikiem Referatu Przemysłowego w Urzędzie Pełnomocnika Rządu na Obwód Myślibórz, a następnie Inspektorem Terenowym Delegatury Ministerstwa Przemysłu na Okręg Pomorze Zachodnie z siedzibą w Myśliborzu. [Szczepański, 2018].
Z inż. Marianem Szczepańskim, Janem „Downarem” Kaftańskim, Dymitrem Czujko uczestniczył w polowaniach, w tym m.in. w okolicy Karska. [Czujko, 2018].
Cisza przed burzą
Eksponowane stanowiska w Myśliborzu, tak jak i w powiecie zajmuje jeszcze przedwojenna inteligencja.
W tym też okresie w Myśliborzu zaczęły oficjalnie organizować się koła łowieckie. Do lasów ruszyli pierwsi polscy osadnicy. Byli to m.in. urzędnicy Starostwa Powiatowego w Myśliborzu, pracownicy urzędu Komisarza Ziemskiego oraz robotnicy leśnictwa a także pierwsi polscy rzemieślnicy, lekarze oraz nauczyciele.
Uprzywilejowaną grupę myśliwych stanowili funkcjonariusze UB oraz oficerowie Wojska Polskiego i Armii Czerwonej.
Urząd Bezpieczeństwa toleruje jeszcze przedstawicieli wrogiej sobie opcji politycznej. Ale rok 1947 i 1948 to początek eliminacji wrogiego elementu. Kulminacja nastąpi w 1949 r. Aparat ucisku przygotowuje się do generalnego ataku, który nastąpi po wygranych wyborach w 1947 roku.
W październiku 1947 roku zostaje wdrożone postępowanie karne o sabotaż gospodarczy przeciwko dyrekcji Fabryki Pługów w Barlinku, zaczynają się pierwsze przetasowania personalne w urzędach i przedsiębiorstwach. Trwa walka o handel. UB zaczyna usuwać przedstawicieli odmiennej orientacji politycznej także za pomocą mordów, nadając im pozory wypadków.
W tym okresie wielokrotnie podejmowano próby zamordowania kard. Augusta Hlonda podczas jego wizyty w 1947 roku na Pomorzu zachodnim.
Tragiczna śmierć kpt. Edwarda Kotłubaja
W tych okolicznościach ma miejsce tragiczny wypadek podczas polowania w lasach koło Osiny, gmina Barlinek, pow. Myślibórz.
Edward Kotłubaj jest na polowaniu zorganizowanym przez myśliborskich funkcjonariuszy UB na pograniczu leśnictw Szable i Brunki – między Karskiem a Barlinkiem.
Kotłubaj przyjechał na polowanie samochodem ze Starostwa. Kierowcą był Kazimierz Dziurka. Jest zima, świeci słońce, a na ziemi leży śnieg. Widoczność jest dobra.
Jaka była to data? 11.01.1948r. czy 12.01.1948r? Niedziela czy poniedziałek? O tym poniżej. W ten dzień zostaje postrzelony przez oficera WP Bolesława Szafrańskiego, zamieszkałego w Szczecinie kpt. Edward Kotłubaj.
Miał wówczas 40 lat.
Zmarł w drodze do szpitala.
Raport KPMO w Myśliborzu na okoliczność zdarzenia zawiera następujące informacje:
„Dnia 11.1.1948r. podczas polowania w lasach państw. Osina, gm. Barlinek, pow. Myślibórz został postrzelony ob. Kotłubaj Edward przez ob. Szafrańskiego Stanisława, zam. W Szczecinie, ul. Łanowa 24. W drodze do szpitala w Gorzowie denat zmarł. Postrzelenie nastąpiło nieumyślnie na wskutek silnej…, jak też gęstych zagajników. Podejrzany do winy się nie przyznał, jednak podczas dochodzenia wina została mu całkowicie udowodniona. Akta dochodzenia oddano do dyspozycji Prokuratora S.O. w Wałczu, wraz z zatrzymanym. Szyfrogram do Woj. Kom. M.O. w Szczecinie Nr 3/48 L.dz. 81-s/48 z dnia 12.1.48, rubryka Nr 21. Rozbój.”
Raport podpisał Kazimierz Bilski, Komendant Powiatowy MO w Myśliborzu. [IPN Sz 008/480].
Relacje uczestników polowania
Trzy warianty przebiegu zdarzenia przedstawia M. Majewski, dziennikarz z „Myśliborskich wieści” po rozmowach z mieszkańcami Myśliborza prawie pół wieku od zdarzenia. [1994].
Wersja pierwsza: „Po ustawieniu się linii myśliwych, ruszyła nagonka, uderzając kijami w drzewa i krzycząc. Tuż po tym padł okrzyk „dzik” i natychmiast po nim padł strzał. Zginął Edward Kotłubaj ugodzony strzałem w plecy. Zabójcą był Stanisław Szafrański- oficer Wojska Polskiego, pracujący w Towarzystwie Przyjaciół Żołnierza w Myśliborzu. Mieszkał w Sarbinowie. Podający tę wersję twierdzili, że Edward Kotłubaj był na polowaniu ubrany w kożuch odwrócony czarnymi włosami do góry, co mogło go upodobnić (w pozycji pochylonej) do dzika.
Jest to wersja najmniej prawdopodobna, gdyż Halina Górna Kotłubaj twierdzi, ze w tym dniu jej stryj był ubrany w kurtkę.”
Druga wersja zdarzenia: „W trakcie polowania zraniono dzika. Na jego poszukiwania ruszyli myśliwi. Pierwszy szedł Edward Kotłubaj. Dzik wyskoczył z krzaków i zaatakował Kotłubaja. Stojący za nim Stanisław Szafrański strzelił trafiając zamiast dzika w plecy kapitana „Wichra”. Został on ciężko ranny kilkoma loftkami. Po przeniesieniu do samochodu zmarł w drodze do szpitala”
Trzecia wersja: „Do ranionego dzika, który ukrył się w zaroślach czołgali się uczestnicy polowania. Stanisław Szafrański pomylił z dzikiem czołgającego się Edwarda Kotłubaja i strzelił do niego trafiając w plecy.”
W tym czasie szefem UB w Myśliborzu był por. Zygmunt Gliński.
Jaki był prawdziwy przebieg zdarzenia?
Wersja przedstawiona w raporcie KP MO w Myśliborzu oraz wersje podane przez M. Majewskiego nie wyjaśniają jednoznacznie przebiegu zdarzenia.
Biorąc pod uwagę upływ czasu i jego efekt na pamięc ludzką wymagana jest krytyczna ocena relacji pozyskanych przez dziennikarza.
Ponadto żyjący w czasie publikacji artykułu uczestnicy polowania albo zasłaniali się niepamięcią, albo twierdzili, że nie brali udziału w tym polowaniu.
Nie dotarłam do dokumentów ze śledztwa prokuratorskiego w Prokuraturze S.O. w Wałczu.
M. Majewski twierdzi, że zostało ono umorzone.
Czy to był wypadek, czy też mord aparatu UB, trudno jest jednoznacznie odpowiedzieć.
Dziennikarz wskazuje na podobne okoliczności eliminacji przez szefa UB w Suwałkach na polowaniu człowieka o AK-owskiej przeszłości. Niemal identyczny przypadek miał miejsce również w Toruniu.
Niejasności związane ze śmiercią kpt. Kotłubaja dotyczą nie tylko przebiegu zdarzenia, lecz także daty zgonu. Raport KPMO w Myśliborzu podaje datę 11.01.1948 r., natomiast M. Majewski – 12.01.1948 r.
Na klepsydrze jest podana data 12.01.1948 r.
Na pomniku po pochowku została podana data zgonu 11.1.1948 r.
Aby wyjaśnić tę niezgodność, konieczny jest akt zgonu.
Pogrzeb Edwarda Kotłubaja
Edward Kotłubaj został pochowany na Cmentarzu „Starym” w Myśliborzu.
W jego pogrzebie w dniu 15.01.1948 r. uczestniczyło ok. 6 tys. osób – mieszkańcy Myśliborza i drugie tyle przybyłych żałobników spoza miasta. Byli to jego towarzysze broni z AK, ich rodziny i znajomi. [Majewski, 1994].
Pierwszy napis na grobie Edwarda Kotłubaja brzmiał:
„SP. MÓJ NAJDROŻSZY MĄŻ KAPITAN EDWARD-„WICHER” KOTłUBAJ, KOMISARZ ZIEMSKI. Żył lat 41. Zmarł tragicznie 11.1.1948 r.Pokój Jego duszy.”
Obecnie na jego pomniku znajduje się napis o treści:
„Kotłubaj kpt. „WICHER” Edward. Żył lat 41. Zginął tragicznie w 1948 r.”
No właśnie. Ile lat miał Edward Kotłubaj skoro się urodził 28.02.1908 roku a zmarł w dniu 11.01.1948r. względnie w dniu 12.01.1948r.? Według zasad matematyki nie ukończył 40 lat życia. Więc skąd ta sprzeczność?
W grobie tym leży również jego brat Zygmunt Kotłubaj ( 1895-1992). uczestnik bitwy pod Monte Cassino. Po wojnie nie wrócił do Polski, zamieszkał w RPA i tam założył rodzinę. Zmarł 08.09.1992 r. w wieku 97 lat. Prochy Zygmunta Kotłubaja zostały, zgodnie z jego życzeniem, sprowadzone do Polski i spoczęły w grobie jego brata, Edwarda Kotłubaja na Cmentarzu „Starym” w Myśliborzu.
Jego brat Stanisław Kotłubaj (1909–1970) został sprowadzony do Myśliborza przez brata, Edwarda. Tutaj pracował do śmierci jako inspektor cukrownictwa. Zmarł w wieku 61 lat w dniu 25.01.1970 r. i został pochowany wraz z żoną Ireną na Dużym Cmentarzu w Myśliborzu.
Żona Edwarda Kotłubaja, według bratanicy kapitana Haliny Górnej-Kotłubaj zniknęła wkrótce po jego śmierci i nigdy więcej nie kontaktowała się z rodziną swego męża. Istniało podejrzenie, że była informatorką UB, gdyż śmierć męża jej nie zaskoczyła.
Szafrański Stanisław – oficer WP odpowiedzialny za postrzelenie Edwarda Kotłubaja zmarł 16.12.1991 roku i został pochowany na Cmentarzu Komunalnym w Szczecinie.
Edward Kotłubaj – Legenda
Krótkie, lecz niezwykle intensywne życie kpt. Edwarda Kotłubaja, jego bohaterska przeszłość, odwaga oraz tragiczna śmierć w niewyjaśnionych okolicznościach sprawiły, że stał się postacią legendarną, nie tylko w Myśliborzu.
Zachowane dokumenty i relacje świadków nie pozwalają dziś jednoznacznie rozstrzygnąć, czy zginął wskutek nieszczęśliwego wypadku, czy też padł ofiarą celowego działania aparatu bezpieczeństwa. Wątpliwości te nie umniejszają jednak znaczenia jego służby i działalności publicznej.
Pamięć o kapitanie „Wichrze” pozostaje ważną częścią lokalnej historii, a próba wyjaśnienia okoliczności jego śmierci nadal zasługuje na dalsze badania. Już w 1962 roku powstał poświęcony mu scenariusz filmowy, który w ówczesnych realiach politycznych nie miał szans na realizację.
Bibliografia
- APS, sygn. 65/317/0/5/1201.
- APS, sygn. 65/317/0/20/5163
- Bartelski L. M, 1971, Mokotów 1944, Wydawnictwo Ministerstwa Obrony Narodowej, Warszawa.
- Podlewski S., 1957, Rapsodia Żoliborska, Instytut Wydawniczy PAX, Warszawa,
- Czujko, 2018, Rozmowa z S. Czujko w 2018 r., Barlinek,
- Dzierbunowicz E., Rewers S., Przybylski G., 2019, Śladami pionierów Barlinka
- Górna Halina- Kotłubaj, 2018, Rozmowa i materiały udostępnione przez bratanicę Edwarda Kotłubaja, Myślibórz,
- IPN Sz 008/480
- IPN Sz 025/1918
- Majewski M., 1994, Kapitan „Wicher”, Myśliborskie wieści, 1994, nr 19 i 20.
- powstańcze biogramy; https://www.1944.pl/powstancze-biogramy/edward-kotlubej,23134.html, dostęp: 21.09.2026,
- Rybałko B., 2016, Jerzy Strzałkowski, Wydawnictwo SPRINT, Warszawa,
- Skubisz Paweł, 2008, Twarze gorzowskiej bezpieki, IPN Szczecin
- Szczepański J., 2018, Rozmowa z synem Mariana Szczepańskiego, Poznań.