Czym jest lista białoruska? Kwestię zbrodni rosyjskich na polskich obywatelach w Katyniu i Ostaszkowie poznałam po raz pierwszy dopiero w czasie studiów w Poznaniu.
Koleżanka z akademika opowiadała, że mąż jej cioci zginął w Katyniu. W czasach propagandy przyjaźni polsko-radzieckiej był to dla mnie pusty termin. Nie była to wiedza z podręczników. Dopiero, gdy z „przyjaźni” został tylko popiół i udało się pozyskać przyznanie ZSRR do zbrodni katyńskiej zrozumiałam jak wielki ból niosła za sobą opowieść współlokatorki ze studiów.
Jednak nadal są ofiary, które oczekują na ujawnienie swego losu. Bo Katyń to nie jedyne miejsce, w którym znajdują się bezimienne groby obywateli Polski.
Taką ofiarą jest oficer Wojska Polskiego, Stanisław Włodarczak, syn Szymona i Franciszki z d. Pohl, brat żony Stanisława Leśnego z Barlinka.
Zaczęło się od pytania, czy mogę ustalić, co się stało z zaginionym bez wieści żołnierzem Wojska Polskiego II Rzeczpospolitej Stanisławem Włodarczakiem urodzonym w Wojnówku, krewnym pani Elżbiety, córki Stanisława Leśnego z Barlinka. Uzasadnienie brzmiało, bo Pani umie szukać…
Kim był Stanisław Włodarczak?
Według informacji rodzinnych Stanisław Włodarczak był bratem Marii Leśnej z d. Włodarczak i Józefa Włodarczak, byłego już mieszkańca Barlinka. Urodził się 25.04.1900 r. w miejscowości Wojnówko, woj. poznańskie. Był synem Szymona i Franciszki z d. Pohl.
Uczestniczył w powstaniu wielkopolskim w 1918r. oraz I wojnie światowej w latach 1918-1919, obrońca Lwowa w 1920r. przed bolszewikami. Absolwent Wyższej Szkoły Oficerskiej w Poznaniu im. Stefana Czarneckiego.
Na zachowanym w albumie rodzinnym zdjęciu Stanisław Włodarczak posiada mundur ze stojącym kołnierzem ozdobionym wąskim „wężykiem”, co sugeruje że jest podoficerem. Trzy paski belki na naramiennikach wskazują, że posiada stopień plutonowego (sierżanta?).
Cyfra 97 na pagonach oznacza 97 Pułk Piechoty, której dowództwo stacjonowało w garnizonach Baranowicze i Bereza Kartuska na Kresach Wschodnich. Pułk ten brał udział w wojnie polsko-bolszewickiej. Na mundurze można rozpoznać Krzyż Walecznych, Medal Dziesięciolecia Odzyskania Niepodległości i Medal Pamiątkowy za Wojnę 1918-1921. Dodatkowo poniżej głównej grupy medali ma przypiętą Odznakę Pułkową (w kształcie krzyża z nakładką po środku).
Odznaka owalna z orłem w locie to odznaka POS – Państwowa Odznaka Sportowa za zdanie surowych testów sprawności fizycznej. Na samym dole przypięta na wysokości kieszeni munduru jest Odznaka Strzelecka. Pozostałych wyróżnień nie potrafiłam zidentyfikować. Podobnie jak i znaczenia opaski na ramieniu.
W czasie II wojny światowej Stanisław Włodarczak wchodził w skład 28 baonu Korpusu Ochrony Pogranicza „Wołożyn”. Ówczesny Jego stopień wojskowy jest nieznany. Dowództwo baonu stacjonowało w Wołożynie, ówczesne województwo nowogrodzkie. Jego jednostka była podporządkowana dowódcy brygady ochrony pogranicza w Wilejce. Jego szlak wojenny prowadził z Wilejki do Budsławia k. Wilna. Tam zaginął po nim wszelki ślad. Nie wiedziano, czy zginął w 1939r., czy też w 1940r. Przypuszczano, że był ofiarą Katynia i że znajduje się w bezimiennym grobie.
Białoruska lista katyńska
Prawda okazała się inna. Po pięciu minutach miałam trafienie ale nie na liście katyńskiej, która zawiera zamknięty wykaz nazwisk osób zabitych w Katyniu i Ostaszkowie, Miednoje, Charkowie, Bykowni.
Jest jeszcze inny wykaz, który powstał dzięki wytrwałości badaczy polskiej historii i zbrodni popełnionych na narodzie polskim w trakcie II wojny światowej przez Rosję. Jest to lista białoruska.
Wykaz ten obejmuje osoby, które zostały przekazane do więzienia w Mińsku i tam zostały rozstrzelane oraz pogrzebane w niedalekim kompleksie leśnym Kuropaty. Powstał on w oparciu o drugorzędne materiały źródłowe (listy transportowe) i relacje krewnych lub świadków osob zaginionych. Strona rosyjska, jak i Białoruś nie wykazały woli współpracy.
Stosunkowo niedawno, bo w 2015 roku ukazała się publikacja będąca wynikiem badań i poszukiwań osób, co do których nie uzyskano imiennego potwierdzenia ich losów po aresztowaniu przez NKWD. Jest to pozycja zatytułowana „Nieodnalezione ofiary Katynia, Lista osób zaginionych na obszarze północno- wschodnich województw II RP od 17 września 1939 do czerwca 1940″, autor Maciej Wyrwa, wydawnictwo Centrum Polsko -Rosyjskiego Dialogu i Porozumienia, Warszawa 2015.
Stanisław Włodarczak – nieodnaleziona ofiara listy białoruskiej
W części pierwszej publikacji zatytułowanej Lista białoruska na stronie 89 znajduje się wpis o treści:
Stanisław Włódarczak (Włodarczyk), s. Szymona i Franciszki, ur. 30 kwietnia 1900 r. w Wojnówku, aresztowany w listopadzie 1939r. w Budosławiu, woj wileńskie, więziony w Orszy, wywieziony z więzienia w Orszy 13 maja 1940r. przez 226 Pułk 15 brygady Wojsk Konwojowych NKWD ZSRR , do Mińska trafił 14 maja 1940r, zaginiony.„
Nota biograficzna została opracowana w oparciu o źródła zgromadzone przez Ośrodek Karta w Warszawie w ramach programu „Indeks Represjonowanych”. Obecnie są one przechowywane w Biurze Udostępnienia i Archiwizacji Dokumentów Instytutu Pamięci Narodowej. Symbol źródła: to ankieta o numerze IR/38909.
Następnym źródłem danych zawartych w nocie biograficznej są księgi ewidencyjne osób wywiezionych w latach 1939-1940 przez konwoje specjalne 15 brygady wojsk konwojowych NKWD ZSRR. Oryginał znajduje się w Rosyjskim Państwowym Archiwum Wojskowym w Moskwie, zespół 38052, inwentarz 1, teczki 1-3). Kopia w zbiorach Ośrodka Karta. Symbol źródła: IV/W364/124/7.
Istnieje możliwość zwrócenia się do Ośrodka Karta o wydanie kopii zapisu z księgi wywiezionych dotyczącej transportu Stanisława Włodarczaka z więzienia w Orszy do więzienia w Mińsku.
Tyle informacji o człowieku, którego poszukiwała rodzina przez 80 lat. Jednak się znalazł. Jest na liście zaginionych bez wieści, ale na tzw. liście białoruskiej. W chwili śmierci miał 40 lat.
Lista białoruska – kulisy zbrodni
5 marca 1940 roku Biuro Polityczne KC WKP podjęło decyzję, by sprawy przebywających w więzieniach w zachodnich obwodach Ukrainy i Białorusi” 11 tys. jeńców wojennych rozpatrzyć w trybie specjalnym poprzez rozstrzelanie.
W dniu 22 marca 1940 roku, Beria wydał tajny rozkaz nr 00350 „O rozładowaniu więzień NKWD zachodnich obwodów USRS i BSRS”.
Zgodnie z nim z więzień NKWD zachodnich obwodów Białoruskiej SRS i Litwy miano przenieść 3 tys. aresztantów do więzienia w Mińsku. Tam sporządzano listy śmierci.
Najprawdopodobniej skazanych na śmierć mordowano w mińskim więzieniu strzałem w tył głowy i przewożono samochodami drogą śmierci” do znajdującego się na obrzeżach miasta kompleksu leśnego Kuropaty, który od 1937 roku pełnił funkcję tajnego cmentarzyska ofiar masowego terroru. Ciała grzebano zbiorowo w specjalnie w tym celu wykopanych dołach.
Stanisław Włodarczak został pojmany do niewoli w listopadzie 1939r. i więziony w Orszy. Następnie z więzienia w Orszy w dniu 14 maja 1940r. został przewieziony do więzienia w Mińsku. Tam też zaginął po nim jakikolwiek ślad. Należy zakładać, że podzielił los innych zamordowanych i pogrzebanych w kompleksie leśnym Kuropaty. W celu potwierdzenia konieczna byłaby ekshumacja ciał znajdujących się w masowych grobach w tym lesie.
Lista białoruska – próby poszukiwań ofiar
Strona polska podjęła próbę uzyskania pomocy władz Rosji i Białorusi w ustaleniu danych personalnych i okoliczności rozstrzelania 3870 obywateli polskich, aresztowanych po 17 września 1939r. na terenie Białorusi na podstawie decyzji z 5 marca 1940r. Próbowano także uzyskać pozwolenia na prace archeologiczne i ekshumacyjne w Kuropatach we wrześniu 1994 roku.
Niestety, mimo wcześniejszych zapewnień, strona białoruska odstąpiła od udzielenia pomocy. Rozkopano jedynie osiem ze zidentyfikowanych 510 dołów znajdujących się w Kuropatach.
Jak informują badacze, przy zamordowanych nadal zapewne znajdują się przedmioty codziennego użytku, które mogą stanowić relikwie dla rodzin i cenne wskazówki do dalszych badań.
Lista białoruska nadal oczekuje na weryfikację a ciała zamordowanych na powrót do swoich bliskich.
Akcja Guzik katyński
Po Stanisławie Włodarczaku nie pozostało nic oprócz krótkiego wpisu w publikacji z 2015r. [Wyrwa, 2015] oraz jeszcze krótszego wpisu w wikipedii: https://pl.wikipedia.org/wiki/Ofiary_zbrodni_katy%C5%84skiej_%E2%80%93_zamordowani_z_Bia%C5%82oruskiej_Listy_Katy%C5%84skiej/.
Prace w Kurapatach nie są prowadzone. Lista białoruska jest nieosiągalna. Władze Rosji i Białorusi zaprzeczają, że istnieje jakakolwiek lista białoruska. Publikacja Macieja Wyrwy z 2015 r. zawiera około 200 nazwisk zaginionych. Brak jest informacji, co się stało z tysiacami polskich oficerów. Nie ma możliwości zdobycia jakichkolwiek materialnych śladów po zamordowanych bliskich.
Okazuje się, że Narodowe Centrum Kultury promuje i od lat przeprowadza akcję, która ma na celu zapobiec zapomnieniu popełnionej na polskich oficerach zbrodni. Formą tej promocji jest nieodpłatne przekazywanie repliki pamiątki po zamordowanych- guzika od munduru wojskowego. Jest to substytut prawdziwej pamiątki po zmarłych.
Po przeprowadzeniu rozpoznania szczegółów akcji pod nazwą Guzik Katyński napisałam do trzech ośrodków: Muzeum Katyńskiego, Narodowego Centrum Kultury i IPN z prosbą o przesłanie mi replik pamiątek po zamordowanych oficerach Wojska Polskiego. Intencją było przekazanie ich pani Elżbiecie, krewnej zamordowanego oficera.
Jeszcze tego samego dnia dostałam informację zwrotną, że akcja odbyła się w rocznicę zbrodni katyńskiej w dniu 12 kwietnia, ale w drodze wyjątku z uwagi na szczególne okoliczności prześlą mi egzemplarz tej pamiątki.
Wkrótce otrzymałam przesyłkę zarówno z Muzeum Katyńskiego, jak i Narodowego Centrum Kultury zawierająca te guziki, repliki pamiątek po zamordowanych oficerach. Nic więcej po nich nie pozostało. Mam nadzieję, ze pani Elżbieta się ucieszy.
źródło: Muzeum Katyńskie, Narodowe Centrum Kultury.
Z przesłanych mi materiałów wynika, że wykonana pamiątka stanowi replikę guzika znalezionego w Katyniu. Akcja Guzik Katyński zainicjowana została w 2007 roku przez Narodowe Centrum Kultury w ramach kampanii społeczno-edukacyjnej Pamiętam. Katyń 1940”.
Symbolika nawiązuje do wiersza Zbigniewa Herberta Guziki” („...tylko guziki nieugięte przetrwały śmierć świadkowie zbrodni…”), reprezentując pamięć o ponad 22 tys. Polaków zamordowanych przez NKWD w 1940 roku.
Lista białoruska – czy Stanisław Włodarczak wróci do bliskich?
Czy lista białoruska zostanie udostępniona Polakom? Kiedy będą możliwe prace archeologiczne i ekshumacyjne, które umożliwią wyjaśnienie, co się stało z zaginionymi ofiarami zbrodni? Czy Stanisław Włodarczak, jak i tysiące zaginionych bez wieści wróci do swoich bliskich?
Czy też rodzinie zostanie tylko replika pamiątki po nim, Guzik Katyński?
Bibliografia:
- Antkowiak E., 2026, Dokumenty rodzinne rodziny Włodarczak i Leśny.
- Batalion KOP Wołożyn” – Wikipedia, wolna encyklopedia https://share.google/nDxziH3vsMyIZ3Ff4, https://share.google/ul5lGmTzGERBSDnGi, https://share.google/nWpMiSD38CccIK9Ib
- Ofiary zbrodni katyńskiej – zamordowani z Białoruskiej Listy Katyńskiej – Wikipedia, wolna encyklopedia https://share.google/jkHbuiMXRxOB4ZFGy
- Ofiary zbrodni katyńskiej – zamordowani z Białoruskiej Listy Katyńskiej – Wikipedia, wolna encyklopedia https://share.google/nS12G46cFgMLrM6uE
- Szafkowska A, 2010. Wojskowe tradycje mojej rodziny, https://barlinek24.pl/historia-barlinka/3440-wojskowe-tradycje-mojej-rodziny
- Wyrwa M., 2015, Nieodnalezione ofiary Katynia, Lista osób zaginionych na obszarze północno- wschodnich województw II RP od 17 września 1939 do czerwca 1940″, Wydawnictwo Centrum Polsko -Rosyjskiego Dialogu i Porozumienia, Warszawa,
Dokumenty Fabryka Pługów-Bomet Fotografie Kalendarium Pionierzy Pogoń Barlinek PRL Spółdzielczośc Urząd Bezpieczeństwa Publicznego Wspomnienia Zabytki Zakłady Drzewne