Księga Małżeństw z 1945 roku to niezwykły dokument, którym podzieliła się córka Felicjana Dolnego i Ireny z domu Jokiel, Alicja Rowińska, podczas mojej wizyty w jej przepięknym domu w 2018 roku w podpoznańskiej Rokietnicy.
Dotarcie do niej umożliwiła mi „korespondencja cmentarna” za pośrednictwem grobu jej rodziców odnalezionego w Poznaniu na Cmentarzu Parafialnym przy ul. Chrobrego. Alicja Rowińska po ukończeniu studiów z powodzeniem kontynuuje jubilerską pasję swojego ojca.
Podczas naszego spotkania opowiedziała mi wiele istotnych szczegółów z życia rodziców, podarowała wykonaną przez Felicjana Dolnego pozłacaną bransoletkę i zaprezentowała bezcenną rodzinną pamiątkę – unikatowy dokument, który chciałabym dziś przedstawić.
W pięknej, czerwonej twardej okładce ze złotym tłoczeniem „KSIĘGA MAŁŻEŃSTW 1945 1 – 9” kryją się zaledwie dwie pożółkłe już kartki zawierające oryginalne dokumenty Urzędu Stanu Cywilnego w Barlinku. Są to Skorowidz imienny rejestru ślubów oraz Akt Ślubu nr 1.
Księga Małżeństw. Skorowidz imienny rejestru ślubów
Skorowidz imienny rejestru ślubów z 1945 roku, ukryty w księdze, to niezwykle cenny materiał źródłowy, który pozwala odtworzyć chronologiczną listę pierwszych par rozpoczynających wspólne życie w odradzającym się mieście.
Jest to jedna strona maszynopisu z alfabetycznym wykazem nowożeńców. W pierwszym powojennym roku w barlineckim Urzędzie Stanu Cywilnego zarejestrowano zaledwie dziewięć związków małżeńskich.
Po uporządkowaniu zapisów według numerów aktów wyłania się pełny obraz barlineckich ślubów z 1945 roku:
- Akt nr 1 – Felicjan Dolny i Irena Jokiel. Pierwszy, pionierski ślub w powojennym Barlinku i Obwodzie Myśliborskim. Historię tej pary opisałam szczegółowo we wpisie Pierwszy po wojnie ślub w Barlinku.
- Akt nr 2 – Józef Górecki i Helena Józefiak.
- Akt nr 3 – Walerian Rolbiecki i Janina Moroz. Pan młody był wieloletnim pracownikiem Urzędu Miasta w Barlinku. Jego dokładny życiorys na podstawie dokumentów archiwalnych jest już w przygotowaniu.
- Akt nr 4 – Adam Awęcki i Irena Zawracka. W maszynopisie nazwisko pana młodego zapisano bez polskiego znaku jako „Awecki”. Postać Adama Awęckiego przewija się już na blogu przy okazji artykułu o kpt. Konstantym Supińskim, a także we wpisie o funkcjonariuszach posterunku MO w Barlinku. Ta niezwykle ciekawa osoba również zasługuje na miejsce wśród „Życiorysów niezwykłych” na moim blogu.
- Akt nr 5 – Rudolf Labusch i Elfrieda Kobelt. W oryginalnym skorowidzu przy tym wpisie widnieje adnotacja „niemcy”. Zapis pod numerem piątym dowodzi, że w 1945 roku polski urząd rejestrował również związki dotychczasowych, niemieckich mieszkańców miasta przed ich wysiedleniem.
- Akt nr 6 – Edwin Gorzyński i Władysława Stolarczyk.
- Akt nr 7 – Józef Pluciński i Helena Kowalska. Sylwetkę pioniera Józefa Plucińskiego przybliżyłam szerzej w mojej książce Śladami pionierów Barlinka.
- Akt nr 8 – Stefan Wielgosz i Stanisława Sopel.
- Akt nr 9 – Franciszek Piotrowski i Halina Pieńkow. W skorowidzu wkradła się literówka „Fanciszek”. Ostatni, dziewiąty wpis w 1945 roku dotyczy Franciszka Piotrowskiego – postaci doskonale znanej z historii powojennej administracji, który dwukrotnie pełnił funkcję burmistrza Barlinka. Poświęciłam mu osobny biogram na moim blogu. Życiorys Haliny Pieńkow i jej rodziny jest zawarty w mojej publikacji Śladami pionierów Barlinka [2019].
Zaledwie dziewięć aktów w ciągu całego roku najlepiej pokazuje, jak niewielka i wciąż nieustabilizowana była społeczność Barlinka w pierwszych miesiącach po przejściu frontu.
Księga Małżeństw. Oryginalny Akt Ślubu nr 1 z 24 czerwca 1945 roku
Integralną częścią zachowanej księgi jest ręcznie wypełniony Akt Ślubu nr 1, dokumentujący cywilną uroczystość zawarcia małżeństwa przez Felicjana Dolnego i Irenę Jokiel. Dokument ten to prawdziwa kapsuła czasu, oddająca atmosferę pierwszych tygodni polskiej administracji.
Dane zapisane w dokumencie:
- Data i miejsce sporządzenia: Berlinek, dnia 24 czerwca 1945 roku (w zapisie słownym wkradł się drobny błąd pisarza: „dwudziestego czwartego czerwca tysiąc dziewięćset czterdziestego piątego roku”).
- Pan Młody: Felicjan Dolny, wyznania rzymskokatolickiego, urodzony 28 października 1914 roku w Berlinie (w zapisie słownym urzędnik omyłkowo wpisał rok „tysiąc dziewięćset trzynasty”). Zamieszkały w Berlinchen, Obwód Myślibórz. Syn żyjących Ludwika i Gertrudy z domu Pączka, zamieszkałych w Poznaniu.
- Panna Młoda: Irena Jokiel, wyznania rzymskokatolickiego, urodzona 18 września 1920 roku w Baranowie, powiat Kępno. Zamieszkała w Berlinchen, Obwód Myślibórz. Córka zmarłego ojca Antoniego i żyjącej matki Pauliny z domu Biersik, zamieszkałej w Kępnie.
- Świadkowie uroczystości: Witold Sankowski (Zastępca Pełnomocnika Rządu RP na Obwód Myślibórz, lat 47, zamieszkały w Myśliborzu) oraz Zygmunt Baumann (Zastępca Burmistrza miasta Berlinchen, lat 30, zamieszkały w Berlinchen).
- Urzędnik Stanu Cywilnego: Ceremonii udzielił i akt podpisał pierwszy burmistrz miasta, Franciszek Bieda. Obok widnieje okrągła pieczęć tuszowa z orłem i napisem: „MAGISTRAT – MIASTA BERLINKA”.
- Późniejsza adnotacja na marginesie: „Mąż zmarł 17 stycznia 1981 r. w Poznaniu USC w Poznaniu Nr aktu zgonu 337/1981”.
Historyczne smaczki na jednej kartce
Księga Małżeństw jest wyjątkowym dokumentem, ponieważ zgromadzono w nim wiele artefaktów z pionierskich początków powojennego Barlinka. Widzimy na nim dwie nazwy miasta – w nagłówku widnieje już polska forma „Berlinek”, natomiast w treści jako miejsce zamieszkania młodej pary i wiceburmistrza Baumanna wpisano jeszcze dawną niemiecką nazwę „Berlinchen”. To namacalny dowód momentu przejściowego, w którym polskie nazewnictwo dopiero się kształtowało.
Na drugiej stronie dokumentu zachowały się oryginalne podpisy najważniejszych postaci z maja i czerwca 1945 roku: burmistrza Franciszka Biedy, wiceburmistrza Zygmunta Baumanna (autora obrazu NMP z głównego ołtarza barlineckiego kościoła) oraz Witolda Sankowskiego, zastępcy Pełnomocnika Rządu RP na Obwód Myślibórz.
Galeria pierwszych barlineckich małżonków
Z dziewięciu par zapisanych w księdze z 1945 roku udało mi się dotąd zgromadzić fotografie czterech małżeństw. Spojrzenie na te archiwalne portrety pozwala zobaczyć konkretnych ludzi stojących za suchymi urzędowymi zapisami. Pozostałe pięć par wciąż czeka na swoje fotograficzne odkrycie – jeśli w Waszych rodzinnych albumach zachowały się wizerunki nowożeńców z tamtego roku, będę ogromnie wdzięczna za kontakt i pomoc w uzupełnieniu tej pionierskiej galerii.
Podsumowanie
Czerwona Księga Małżeństw z 1945 roku, przechowywana przez dziesięciolecia z niezwykłym pietyzmem w rodzinnym archiwum państwa Dolnych, jest czymś znacznie więcej niż tylko urzędowym formularzem.
To wzruszające świadectwo czasu, w którym na powojennych gruzach rodziła się nowa polska społeczność, a ludzie – mimo niepewnego jutra – mieli odwagę zakładać rodziny i budować tu swój nowy dom. Dzięki uprzejmości pani Alicji Rowińskiej ten bezcenny okruch historii wraca dziś w formie cyfrowej do Barlinka, stając się trwałą pamiątką dla wszystkich mieszkańców.
Ta niepozorna, jednostronicowa lista dziewięciu par stawia jednak przed badaczami historii miasta fascynujące wyzwanie. Choć losy części z tych pionierów – takich jak państwo Dolni, burmistrz Franciszek Piotrowski czy Józef Pluciński – są już dobrze udokumentowane, to historie pozostałych nowożeńców z 1945 roku wciąż czekają na swojego odkrywcę.
Odnalezienie wszystkich pierwszych małżonków powojennego Barlinka, odtworzenie dróg, które przywiodły ich w te strony, oraz poznanie ich dalszych losów to kolejny ważny krok w ocaleniu lokalnej pamięci.
Być może publikacja tego skorowidza pomoże dotrzeć do ich dzieci lub wnuków i dopisać brakujące rozdziały do księgi pionierów naszego miasta.
Wpisy powiązane:
Bibliografia:
- Jensen Diamonds, https://jansendiamonds.com/pl/content/57-nasza-historia,
- Dzierbunowicz E., Rewers S., Przybylski G., Śladami pionierów Barlinka, 2019.